Нютагай татаса

Монгол, Хитад, Кыргыстан, Казахстан, Россин можо нютагуудhаа, тиихэдэ буряад арадай ундэhэтэнэй болон соелой 15 автономиин түлөөлэгшэд айлшалаа. Бүгэдэ буряадай үндэhэн соёлой нэгэдэл Байгал далайн эрьедэ хамтын дүхэриг шэрээ унгэргэжэ, «Угсаата арадайнгаа угай баялиг сахин хамгаалха, хоорондохи холбоо харилсаа бэхижуулэлгэ» гэhэн удха шанартай уулзалга эмхидхээ. Нютагаархидай эблэлнүүд ажаябуулгатаяа танилсуулаа. Нева мүрэнэй эрьедэ оршодог хотодо «Ая — ганга» гэhэн буряадай соел хүгжөөлгын болон дэмжэлгын жаса үнинэй байгуулагданхай.



— Ехэ олон ажал хэрэгүүдые үүсхэн ябуулдагбди. Сагаалган, Сурхарбаанай найр, хоер жэлэй нэгэ удаа Буряадайнгаа суута эрдэмтэн Д. Банзаровта зорюулагдаhан эрдэмэй — практическа конференци үнгэргэдэг заншалтайбди. Буддын шажанда зорюулагдаhан «Сияние лотоса» гэhэн фестиваль эмхидхэгдэнэ. Жаргал Нимбуевич Наталья Федоровна Домиевтэнэй бүлэ хотын соелой болон физкультурын хороонтой нягта харилсаа тогтоожо, тамирай олон мүрысөөнүүдые үнгэргэнэ. Тэрэ тэмсээнүүдтэнь гансашье буряадууд бэшэ, бусад яhатан хабаадажа, олоной наадан үнгэрдэг болонхой. Арадай аман зохеолой ансамбльнай түрэл арадайнгаа заншал, дуу наада харуулжа, элдэб харалгануудта амжалтатай хабаадана.

Холын газарта хамтаржа, эб нэгэн найр наадаяа эмхидхэхэ үйлэ хэрэгтэ олониие оройлхо түрүүшүүлэй байхада урматай. Тэдэнэй жэшээгээр залуушуулшье хүсэл зоригтой болоно, заншалаа сахина, түрэл хэлэн дээрэ харилсаха мэдэрэл түрэнэ — гээд Сэрэн —Дари Самбуева хэлээ hэн.

«Сэнхирхэн уняартай хизаар хэзээшье нюдэндэ харагдаха, сэдьхэлдэ hанагдаха» гэжэ Кыргыстан гүрэндэ ажаhуудаг Николай Балданов тэмдэглэнэ. Ага нютагhаа гарбалтай Николай Рыгдылович «Алтаргана» нааданда нэгэнтэ бэшэ хабаадана.

— Кыргыстанда бидэ, буряадууд, хэзээшье үсөөмди, хорёод хүмди. Тиигэшье hаа, бүри холбоо барисаамнай шанга, «уулзая» гээд лэ Сагаалгандаа суглардагбди, Бишкектэ нэрэ түрэтэй хүнүүдшье байха. Сэсэгма эгэшэ, жэшээлбэл, Бишкек хотын Арсен Умуралиевай нэрэмжэтэ театрай хүтэлбэрилэгшэ болоно. Олон жэлэй туршада Кыргыстанай оперо болон баледэй театрта Буряадай АССР-эй габьяата зүжэгшэн, Киргизска ССР-эй габьяата артист Ирина Григорьевна Деркембаева хүдэлhэн байна. Хореод буряадууд хүн зонhоо, бусад яhатанhаа үлэнгүй уласай бүхы найр нааданда хабаадажа, арадайнгаа соел заншал харуулха гэжэ оролдодогбди, — гэжэ Николай Балданов хөөрэнэ.
Хүн хэдышье холуур эрдэм номтой, шадалтай болоод ябабашье, эрьежэ нютагаа ерэхэ эльгэниинь татаха байна. Тиимэhээ Алтаргана нааданда ерээд байхадаа, Николай Рыгдылович тон лэ жаргалтай, эршэ хүсэтэйшье болоод ябаhанаа мэдүүлээ.

— Бугэдэ буряадуудай соел хүгжүүлгын эблэл маанадые ехэ hайнаар угтаа. Холо ойроор байдаг буряадууд иигэжэ уулзажа байхада, ехэ урматай байна. «Бальжан хатан» гэhэн зүжэг хаража, зүрхэ сэдьхэлни ехэ уяраа, баярлааб. Иимэ үндэр, гол тайзан дээрэhээ арадайнгаа түүхэ, аша габьяа, баатарлигые хаража, сэдьхэлээрээ сэгнэжэ байхадаа, Эхэ оромнайл эгээл сэнтэйгээр үзэгдэнэ, түрэл арадайнгаа түлөө омогорхоноб!
Угсаата арадайнгаа түүхэ шэнжэлэн, үе сагай холбоо, мүнөө үеын байдал харуулhан баримтата фильм бутээхэ хүсэлтэй Монголой Дадал сомоной Пурбэдорж Буряад орон ерэhэн байна. Алтаргана нааданай дүтын харилсаан уулзалганууд удха шанартай байhыень Пурбэдорж тэмдэглээ.

— Иигэжэ хүндэтэй зоноор танилсажа, үндэhэн буряад хэлэ, соел, заншал залгажа, нютаг нютагай буряадуудаар хөөрэлдэжэ, ямар юумэниинь ондоо, адли, эдэ бүгэдые хадуужа абамаар. Эрдэм номтой зонтой танилсажа, Эрхүүдэ, Үбэр Байгалай хизаарта, Шэнэхээндэ, Буряад ороноор ябажа, баримтата кино буулгаха хүсэлтэйб. Мүнөөшье бэшэ hаа, хожомынь, энэ ажалыемни сэгнэхэ, шэнжэлэн үзэхэ бэзэ — гээд, Пурэвдорж найдалаа мэдүүлээ.
Ниислэл Москва хотодо «Номин» гэhэн этнотуб байгуулагданхай. Гол түлэб үхибуудээр хүдэлжэ, багашуулдаа үндэhэн арадайнгаа заншал, хэлэ, соел урлал зааха зорилготой байhанаа тус түбэй уран hайханай хутэлбэрилэгшэ Аюна Будаева хөөрөө.

— Гүрэн түрынгөө ниислэл хотодо, олон яhатанай дунда ябахадаа, ухибүүднай «би — буряадби» гээд ойлгохоёошье болино, тэрэ сэдьхэл соохи мэдэрэлээ алдахаа hанана, түргэн бушуу ябадалтай мегаполис өөрын нүлөө үзүүлнэ. Тиимэhээ амаралтын үдэртэ уулзахадаа, буряад хэлэеэ үзэжэ, талхатай шүлэеэ, буряад эдеэгээ эдеэд, удаань уран зурагай, хатарай, дуунай хэшээлнүүдтэ ябажа, үхибүүд бэеэ бэетэеэ дүтөөр харилсана, танилсана, hанал бодолоороо хүсэтэй болоно.

— Москвагай hургуулинуудта «Нарата Буряад орон» гэhэн танилсалгын хэшээлнүүдые үнгэргэнэбди. Аха захатан Намжил Самбуевич Цынгуевтай хамта «Буряад арадай 10 заншал» гэhэн хэшээлнүүд үхибүүдэй hонирхол ехэ татаа. Сайгаа юундэ үргэнэбди, богоhо дээрэ зогсожо болохогүй, золгохо гурим тухай хөөрөөнүүд алишье яhатанда hонирхолтой, хөөрэхэ хэрэгтэй гээд hанамаар, илангаяа мүнөө жэл гүрэн дотор арадуудай эб нэгэдэлэй жэл гээд соносхогдоод байхадань, — гэжэ Аюна Будаева тэмдэглээ.


Холын харида ажамидархадаа, хүн бүхэнэй досоо баян дэлгэр дайдамнай, ураг түрэлнай, үеын нүхэд, намжаа hайхан хоймор нютаг hанагдан байха, эрьен ерэхэ хүсэл заатагүй түрүүлхэ.