Түүхын хуудаhа ирахада…

«Алтаргана» наада ехэтэ шэмэглэдэг арадай дуунууд тухай багшын ажалай ветеран Галина Гомбоевна Ешижамсоева ном хэблэлдэ бэлдэжэ гаргаhан түүхэтэй. «Алтарганын» бүхы наада эхинhээнь хаража үзэhэн багша, хорёод жэл соо бүгэдэ буряадуудай нааданда зэдэлhэн дуунуудые бэшэжэ абаад, шэнжэлэн узэжэ «Арадай дуунууд» гээд бүтээлээ нэрлэhэн байна.

- Ёhотойл буряад сэдьхэлтэй хүнүүд энэ нааданда суглардаг, оролдожо, жүтхэжэ ошодог гээшэ – гээд, Галина Ешижамсоева хэлэhэн юм. - Тэндэ бэе бэеэ харалсаха, танилсажа нэгэдэхэ, сэдьхэлээрээ дүтэ харилсаха арга олгогдоно. Арадай дуунуудаа шагнахаяа ошожо, дуушадаа хаража, ехэ гоёшоодогби. Эрхим дуушад суглардаг, хубсаhа хунарынь зүбөөр, гурим соонь оёотой, харахада аятайхан даа. Юрын зоной hанал бодолые харуулhан, арадай үгөөр, хэлээр зохеогдоhон дуунууд зэдэлдэг гээшэ. Энэмнай үеhөө үе, үни сагhаа бии болоhон угсаатанаймнай түүхэ гэршэлнэ.

Арадай дуугаар дамжаад ерэhэн түүхэтэ үйлэ хэрэгүүд олон байха. Хашалган хамалганай үеын уйдхар гашуудалтай саг харуулhан дуунуудые Шэнэхээнэй бэлигтэйшүүл уян гоёор дуулалдадаг гээд Галина Гомбоевна тэмдэглэhэн юм. Тиимэhээ эдэ дуунуудые олоор бэшэжэ абаад, тон лэ гүнзэгы удхатай, хуушанай үгэнүүдтэй дуунуудшье дайралдаhан тухай онсолоо бэлэй. Богонихон хэмжээнэй байбашье, эдэ дуунууд тон лэ сэнтэй.
Галина Ешижамсоева сагhаа урид наhа бараhан. Наһанайнгаа амаралтада гараад байхадаа, энэ номоо 100 хэhэгээр өөрынгөө мүнгэн зөөреэр хэблэжэ гаргаhан байна. Хүмүүжүүлгын ябадалда арадаймнай дуун өөрын hуури эзэлхэ аргатай. Аба эжыгээ хүндэлхэ гээшэ хүнэй нэгэ ехэ hайн шанар, абари зан, hургаал болоно гээд багшын ажалай ветеран hанамжалаа hэн.

- 1915 ондо түрэhэн Дагба хуряахаймни ходо hанаандамни ородог юм. Эрхи бариhан эшэтэй хүрдэ эрьюулжэ байhан абынгаа ханада үлгөөтэй фото зурагыень хараад,

«Ара газарта ургадаг,
Аса бүхэтэй алтаргана.
Альган дээрээ тэнжээhэн
Аба эжы хоёрни…» гээд зөөлэхэн хоолойгоор татажа hуудагыень hанаад гайхагшаб. Энэл даа аха зоноймнай жэшээ. Аба эжыдээ шүтэжэ, сэдьхэлээ уяруулжа, түхэл шарайень сээжэдээ хадагалжа ябаха ёhо гурим.
Тиихэдэ 2006-2008 онуудаар Буряад орондо, Усть – Ордын тойрогто үнгэрhэн «Алтарганада» Агын арадай дуушан Барас Батомункуев гоё гэгшэнь магнал торгон дэгэлтэй, булган малгайтай тайзан дээрэhээ «Эльгэн дээрээ тэнжээhэн эжыл аба хоёрни» гээд ханхинуулхадань, хэнэйшье зосоо уярхаар байгаа, нюдэнhөөмнай нулимсашье дуhаа бэлэй. Абань Бадмажап Батомункуев Агадаа суутай дуушан байhан.

«Yсэдөөр, үсэдөөр, хөөрхэй даа,
Хүбүүгээ эхын зүрхэн хүлеэнэл даа …гэжэ дуулахыень шагнаад, зүрхэеэ хүмэрюулhэн зон байhаншье байха. Мартахын аргагүйгөөр энэ дуу дууладаг hэн. Эхэ эсэгынгээ хүндэлэлдэ иимэ уянгатайгаар дуугаа үргэхэдэнь, өөрынгөө арадые хүндэлмөөр – гэжэ багшын ажалай ветеран хөөрөө hэн. - Эжы абынгаа мэндэ байхада, хүн жаргалтай, эрхэлжэ ябадаг.

Гурбан гүрэнөөр таhарhан манай арад элдэб сагай эрьелтэ хубилалта дайрагдаhан түүхэтэй. Энээн тухай олон дуунууд зохёогдонхой. Хүнэй хуби заяан, арадай түүхэ дуун соо ойлгогдохоор байна. Нютаг оронhоо гаража ошоhон уладай хойшолонги эндүү алдуунуудшье үзэгдэхэ. Нютагаймнай зон тоонто газараа hанажа, домоглон дуулаха дуратай. Галина Ешижамсоевагай согсолбори соо дуунай иимэ мүрнүүд байха.

«Манаран, манаран харагданхай,
Манай нютагай хаданууд гү?
Мартагдашагүй hайханаар hанагданхай
Минии нүхэдэй аяг зан гү?...»
2000 ондо хилын саана байhан зоной дуулаhан энэ дууе номой автор бэшэжэ абаhан байна.

Тиихэдэ хүн, амитанайшье хуби заяанда үншэрхэ сагай ябадал эгээл хэсүү гээд тэмдэглэмээр. «Yншэн сагаан ботогон» үнэхөөрөөл гунигтай, уйдхартай аянгатай дуун болоно. Аба эжын захяа, уусын дуун, бэhэлигэй дуун гээд лэ элдэб сагай үйлэ ябадалда тааруулжа дуугаа дуулахадаа, арад зон дуугаараа хөөрэлдэhэн мэтэ болоно. Илангаяа эхэнэр хүнэй хуби заяан тухай гунигтай олон дуунууд бии ха юм даа.

- Басаган хүн харида жаргалтай гээд лэ басагаяа багаhаань бэрхээр hургажа, хадамда үгэхые түсэблэдэг, түхеэрхэ, бүри нарай байхадань гэр бүлэ болохыень бэhэеэ андалдаха ёhо байгаа. 14-16 наhа хүрэхэдэнь шэнэ гэр барижа, хүүгэдэй айл болгоходонь, үбгэ hамган болоhон хүүгэдынь гэрээ тойроод хоргодоолсожо наадажа байха гэлсэхыень хүгшэдhөө дуулаhан байнаб. Хүбүүн басаган адли наhатай байбал, тааража hууха. Теэд хааяахана басаганhаа аха аад, шэрүүн зантай хүн дайралдабл, басаганда хэсүү, хүндэ байгаа.

Хүхинэг улаан шүрыемни
Хүндэлэн юундэ хаданабта
Хүүгэд баахан бэеымни
Хүнэйдэ юундэ үгэнэб даа…

hайн айлай бэри болоо hаа, басаган харида жаргалтай байха. Хүндэтэй эхэ гэрэй эзэн боложо хоймор эзэлхэ, үгы гэбэл, «үргэхэдэ – үндэр шарагшан, дарахада – даахитай харагшан» болохо. hамган хүн гэр бүлынгөө байдалда абтажа, түрхэмдөө ошохонь үсөөн болохо, илангаяа холын нютагта байбал. Юундэшьеб урданай зон басагаяа холо хадамда үгэхэ гэжэ оролдодог байгаа. «Хуhан түлеэнээ дүтэнь дээрэ, худа урагай – холонь дээрэ» гэлсэхэ, - гэжэ хадам харида ошоhон ушараар зохёогдоhон дуунууд тухай Галина Ешижамсуева хөөрөө hэн.

Аба эжынгээ захяа hургаалаар, аялга дуугаа дуулажа түрэл хэлэн дээрэ харилсажа, бэеэ бэедээ түшэг найдамтай ажаhууха гээшэ мүнөө сагта тон лэ шухала. Тиимэhээ «Алтаргана» наадамнай зоной дура сэдьхэл татажа, бүгэдые эблэрүүлхэнь лабтай.