Арадай баялиг - аза бэлигтэй дуушад

Хоёр жэлэй нэгэ удаа «Алтарганын» үедэ буряад арадай уянгата hайхан дуунууд зэдэлжэ, харагшадай зүрхэ сэдьхэл хужарлуулдаг юм. Энэ харалганай түүхэтэ хуудаhануудые иран харахада, Монгол орондо хоер жэлэй нэгэ удаа эмхидхэгдэдэг байгаад, 2002 ондо Агын тойрогто анха түрүүшынхеэ үнгэргэгдэжэ, уласхоорондын хэмжээндэ гараа. Тэрэ гэhээр лэ арадай дуунай урилдаан «Алтаргана» нааданай гол шэмэг, арадай омогорхол болон тодоронхой.

2012 он. Бүгэдэ буряадуудай «Алтаргана» нааданда арадай дуунуудай конкурсдо Буряад ороной түлөөлэгшэд эрхимээр хабаадаа. Хэжэнгэ нютагай Ким Балданов алтан медальда хүртэжэ, дээдэ шатын шагнал абаа болоно. Тэрэ 51 наhанhаа дээшэ наhатай зоной дунда эрхимлээ. Энэ наhанай бүлэгтэ Хяагтын аймагай Алтай нютагай дуушан Раиса Дараева хүрэл медальда хүртэбэ. Хоёрдохи hуурида Ярууна нютагhаа гарбалтай Баирма Дамдинова гараа.
Арадай дуунай конкурсдо дуушад табан бүлэг боложо хубаараа. Тиин Улаан-Yдын П. Чайковскиин нэрэмжэтэ соел урлалай колледжын оюутан Саян Цымпилов 19 наhанhаа 30 наhатай хүрэтэр бүлэг сооhоо шалгараа. Яруунын аймагай Эгэтын —Адаг нютагhаа гарбалтай Арюна Лодоева хоёрдохи hуури эзэлээ. Эгээл эдир дуушадай дунда арадай дуунуудай конкурсдо хабаадаhан Захааминай аймагай Енгорбой нютагай Байгалма Батуева алтан медальда хүртэбэ. Мянга гаранай зай гаталжа, хорёод эдир дуушадай дундаhаа Байгалма түрүүлэн гараа.



2014 он. Монгол ороной Хэнтэйн аймагай Дадал сомондо үнгэргэгдэhэн «Алтаргана» нааданай дуунай харалгада хамта дээрээ зуугаад дуушад хабаадаа. Эдиршүүл, залуушуул болон үндэр наhатайшуул гээд хубааржа, тус урилдаанай ёhоор дуушан бүхэн гурбан арадай дуу харагшадай, жюрин үзэмжэдэ дуулаха байгаа. Тиимэhээ хоёр үдэрэй туршада арадай дуушад Дадал hомоной соелой байшан соо шанга тэмсэл гаража, тон лэ эрхим бэлигтэйшүүлынь тодороо гэхэдэ болохо. Арадай дуушадые сэгнэхэ жюрин түрүүлэгшэ Россин арадай артист Вячеслав Бальжинимаев байгаа. Тиин аха захатанай дундаhаа Забайкалиин хизаарай Агын тойрогой Зyтхэли нютагай дуушан Балма Цымпилова алтан медальда хyртoo. Зүдхэли нютагай дууша бэлигтэй Цымпиловтэнэй гэр бүлэ округ дотор мэдээжэ. Энэл Алтарганын нааданай үедэ Буряад орондошье мэдээжэ Саян Цымпилов дууша хүбүүниинь эстрадна дуунай урилдаанда хоёрдохи hуури эзэлээ. Гадна энэл айлай Саяна Цымпилова «Алтаргана» нааданай дангина боложо тодороо. Арадай дуунай урилдаанда залуушуул сооhоо Яруунын аймагай Роксана Санданова амжалта туйлажа, алтан медальда хүртөө.



2016 он. Арадай дуунай тэмсээндэ дүн хамта 94 дуушан хабаадаба. Наhанай илгаагаар дүрбэн бүлэг болон хубааран, дуушад хоёр үдэрэй туршада арадайнгаа дуунай баялиг уранаар харуулаа. Yнэхөөрөөл, түрэл арадайнгаа дуунай hайханиие юрын үгөөр хэлэхэнь аргагүй гээшэнь элеэр үзэгдөө. Монголой, Хитадай Yбэр —Монголой дуушад эндэ шалгараа. Эртэ урдын сагhаа дамжан ерэhэн дуунуудаа Yбэр Монголой дуушад hайн мэдэхэ, хадуужа абан, мүнөөшье дуулалдадаг байна. Хүлэнбуир аймагай Саруул hамажаб «Алтарганын» нааданай лауреат боложо, «Утахан сагаан орон» гэhэн дуу гүйсэдхэhэн байна.
Агын тойрогой түлөөлэгшэ, нэгэнтэ бэшэ «Алтаргана» нааданда хабаадаhан Светлана Пурбуева түгэсхэлэй шатада гаража, «Элеэ бүргэд» гэhэн дуу дуулаа. Светлана Пурбуева энэ жэлэй нааданда мүн лэ лауреадай нэрэ зэргэдэ хүртэбэ.

Дуунай харалганай түгэсхэлэй шатада гараhан дүрбэн бүлэгэй арба арбан дуушад хоёрдохи үдэртэнь дахяад хоорондоо мүрысөө, дуушад гол түлэб нютагайнгаа дуунуудые дуулаа, Зэдын аймагай түлөөлэгшэ Сэсэг Чагдурова сартуул дуунуудые гүйсэдхөө.

Лауреадай нэрэ зэргэдэ хүртэhэн Хяагтын аймагай Раиса Дараева арадай дуунуудые дуулажа, Агада, Монгол орондо болоhон «Алтарганын» нааданда хабаадаhан. 2016 оной нааданда Хяагтын аймагай соелой эрхим ажалшан, арадай дуушан Раиса Дараева «Нүхэрэйм захяа» гүйсэдхэhэн байна.



Театр соо сугларhан зон «Алтаргана» нааданай ашаар урданайнгаа дуунуудые hайн мэдэхэ, суута дуушадые, аха захатанаа үнинэй мэдэхэ, таниха байгаа. Тиимэhээ Улаан-Баатарай арадай дуушан Цыренханд эгэшые халуунаар угтаа. Арадайнгаа баялигые залуу бэлигтэйшүүлэй үргэн абажа байхадань баяртай байhанаа Цыренханд эгэшэ мэдүүлээ.

Буряад арадай дуунай харалганда шэнэ дуунууд олоор зэдэлээ. Энэ хадаа нютаг бүхэнэй түлөөлэгшэд аха захатанайнгаа аялгын абдар шэнжэлэн үзөө, эртээнhээ бэлэдхэл хэhэн байhаниие гэршэлээ.

Жюрин түрүүлэгшэ СССР-эй арадай артист Галина Шойдагбаева, жюрин гэшүүд Хитадай арадай дуушан Согтын Должин, Монголой суута дуушан Дамдинжабай Долгормаа, Россин соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ Вячеслав Елбаев, Агын, Усть-Ордын тойрогой түрүү соёлшод дуушадые шагнажа, сэгнэлтэ табиhан байна.

2018 он. Эрхүү можодо болоhон арадай дуунай харалганда гол түлэб Монгол ороной бэлигтэйшүүл шалгараа. Батзаяа Энхтор, Пурэвжамц Бадрал, Yбэр Монголой түлөөлэгшэ Доржийн Нашан гэгшэд эндэ түрүүлээ. Yбэл Байгалай хизаарай Эльвира Задачина, Очирова Долгор, Эрхүү можын Наталья Замоголова, Буряад ороной дуушад Николай Дамбиев Туяна Банзаракцаева гэгшэд лауреадай нэрэ зэргэдэ хүртөө.



2021 он. Аглаг һайхан Ага нютагта «Алтаргана» нааданда хабаадаха Буряад ороной эрхим дуушадай дунда хабартаа «Алтан гургалдай» гэһэн арадай дуунай мүрысөөн онлайн аргаар үнгэрөө. Эдиршүүлэй дунда шалгарһан Дари Бадмаева Агада Буряад ороноо түлөөлхэ болоо.

Түнхэнэй аймагай Шулуута нютагай Амгалан Янданов «Шэдэржэ ороhон бороо» гэһэн дуу гүйсэдхэжэ, энэ харалганай удаадахи бүлэгэй залуушуулай дундаhаа шалгараа. Бэлигтэй хүбүүнэй багшань — «Байгал» театрай дуушан Бутидэй Дондок- Сэрэн болоно. Хоёрдохи hуурида гараhан Елена Шагдурова Захааминай аймагай Дүтэлүүр нютагай «Золгоё» ансамблиин хүтэлбэрилэгшэ юм. Энэ харалганда бэлигтэй дуушан «Хадын хурса ногоондо», «Алаг эреэн булжамуур» гэhэн дуунуудые гүйсэдхөө.



Хяагтын аймагай бэлигтэй соелшон Раиса Дараева нэгэнтэ бэшэ «Алтаргана» нааданда хабаадаhан, илалта туйлаhан байна. Олон шабинарайнь дундаhаа Светлана Цынгунова анха түрүүшынхеэ энэ харалганда хабаадажа, Бугэдэ буряадуудай нааданда уласаа түлөөлхэ болоо. «Дээжэ үргэнэб», «Yетэнэймни нэгэниинь гү?» гэhэн дуунуудые дуулаха байна. 2021 оной «Алтаргана» нааданда хабаадаха Буряад ороной арадай дуушадай бэлиг талаан сэгнэжэ, хужарлан шагнаха арга олгогдожо, «Арадай дуунай абдарһаа» гэhэн концерт наадан харуулагдаа.

2024 он. Монгол ороной Булган аймагта болоhон арадай дуунай харалганда 53 дуушан хабаадаа. Тиин энэ урилдаанда Буряад ороной Эрдэни Цыремпилов, Жаргал Бальчинов, Марина Будаева, Бадма Габанов гэгшэд хабаадаhан байна. Зэдын аймагай Цагаатай нютагай залуу бэлигтэн Жаргал Бальчинов Ахын аймагай аха захатан, суута дуушан Бадма Габанов шангай гурбадахи hуурида гараа.



2026 он. Бугэдэ буряадуудай «Алтаргана» нааданиие угтуулан хоёр жэлэй нэгэ удаа заншалта ёhоор үнгэргэгдэдэг энэ харалганай шэлэн абалгын тэмсээндэ мүнөө жэл ная гаран бэлигтэйшуул хабаадаа. «Чайковскиин нэрэмжэтэ урлалай колледждо хүгшэн залуугүй булта сугларжа, бүхэли үдэрөө түрэл арадайнгаа эрдэни зэндэмэни арадай дуунуудые шагнажа сэдьхэлээ баярлуулаабди, hайхан лэ байна, арадайнгаа дуунуудые шагнахада, — гэжэ Баргажанай аймагай Хилганай нютагай Елизаевта Алексеевна Имбеева, Альбина Базаровна Ламатханова хоёр мэдүүлээ.

Багашуул түрүүлэн арадайнгаа дуунуудые гүйсэдхоо, удаань дунда наhанай зон, түгэсхэлдэнь аха захатамнай гаража ёhотойл ульгамаар уянгатайханаар нютаг оронойнгоо аялга таталуулаа. «Эдэ дуунуудые бултыень мэдэхэ хадаа ехэл хужарлан шагнааб, баясааб» — гэжэ Мухар-Шэбэрэй аймагай Бадмасу Бальжинимаевна Бадлуева hанамжалаа. Тиихэдэ Хяагтын аймагай Нина Шареева нэгэнтэ бэшэ арадай дуунай урилдаанда хабаадана.

Хүгжэмшэн Наталья Зандановатаяа хоюулаа Энхэ Талынгаа «Алтаргана» гэhэн арадай аман зохёолой ансамблиин гэшүүд болоно. Мүнөө жэл нютагай ансамбль гушан жэлэйнгээ ойе угтаха. «Арадай» гэhэн ансамблиингаа үндэр нэрэ зэргые хамгаалха болоно. Түнхэнэй, Захааминай, Ахын болон бусад аймагуудай бэлигтэйшүүл энэ шэлэн абалгын нааданда олоороо хабаадаа. Эдир дуушадай, аха захатанай бүлэгүүдтэ эгээл олон дуушад хабаадаа. Эрхимүүдынь Буряад орондо болохо «Алтаргана-2026» гэhэн нааданда уран бэлигээ харуулха.