Зүжэгшэд ба хүгжэмшэд
Дандаров Жамсаран
- Буряад Уласай соёл урлалай габьяата ажал ябуулагша
Жамсаран Дармаевич Дандаров 1935 оной июлиин 25-да Yбэр — Байгалай хизаарай Колочно нютагта түрэhэн. Эдир багаhаа аялга дуунда дуратай хүбүүн П.Чайковскиин нэрэмжэтэ Улаан-Yдын хүгжэмэй училищи ороhон байна.
1960-70-аад оноор «Сэлэнгэ» гэжэ дуун олоной дура буляажа, бүхы хото хүдөөгүүр хүн зон дуулалдадаг болоо hэн. Тэрэ гэhээр нилээд саг үнгэрөө, тиибэшье энэ дуун мүнөөшье болотороо зэдэлhээр. Уран шүлэгшэн Даша Дамбаевай үгэ дээрэ Базар Цырендашиев аянга табижа, Жамсаран Дандаров энэ дуу анха түрүүн дуулаhан байна.
Хүн бүхэнэй хуби заяанда онсо өөрын hуури эзэлhэн хаhа, дурдан дурсан ябаха үе ходо hанагдажа ябадаг юм. Жамсаран Дандаровай балшар бага наhан хатуу хёморуун сагта үнгэржэ, өөрын шарха, сараа үлөөhэн.
— Эжы абамни Хелгын аймагай Yхэриг нютагай hэн, абамни габжа лама зиндаатай байгаа. Сэмүүн хашалган хамалганай үедэ ород газар зөөжэ, тэндэ түрэлхидни хони адуулжа эхилhэн. Баабайнгаа нюур шарай арайл hанадаггүйб, эжымни 1947 ондо үбдөөд, наhа бараhан юм. Тиихэдэ баабайн нүхэр Ага нютагай Сэдэн найжа лама эжыемнай хүдөө гаргалсажа, Колочно руу, тэдэнэй бүлэдэ байхыемнай дурадхаа. Теэд 22-той Галсама эгэшыемни колхоз табяагүй, би гансаараа нэгэ жэл айлда байгаад, дүрбэдэхи класс дүүргээб. Саашадаа ород газараар, Агада интернадта байгаадшье hурааб, Галсама эгэшынгээ Хяагта хадамда гарахада, тэндэш ошожо байгааб. Арбаад hургуули hэлгүүлжэ hургуулияа дүүргээб, хүйтэ нойтониие, хооhоор ябаха ушаршье нилээн үзэгдөө даа. Угдаанда hурахадамни Цыритор Базарович Базарон гэжэ дайнай ветеран багша заагша hэн. Шанга журам, эрилтэтэй багша байгаа, тиибэшье дутуу ядуу айлнуудай үхибүүдые үргэжэ, туhалжа, анхаралаа табигша hэн, — гэжэ Жамсаран Дармаевич дурсаа бэлэй.
Yхибүүн наhанhаа урдаа хаража, дахажа үндыhэн Галсама эгэшэ тухайгаа Жамсаран Дармаевич тон лэ хүндэтэйгөөр хөөрэгшэ hэн. Эжы мэтэ дүүгээ абажа, дүмэжэ, сэдьхэлыень ходол заhажа, урмашуулжа ябаа болоно. Эдир багаhаа Жамсаран Дармаевич хүгжэм дуу, аялга шагнаха дуратайгаа hанагша hэн. Эжынь нэгэ үдэрөөр хүршэ ород хүнhөө гармошка асаржа хүбүүндээ харуулаа, теэд нэгэхэн үдэр соо тэды шэнээн лэ гармошка наяргаад Жамсаран хүбүүн үлөөhэн бэзэ. Тэрэ хооhо нойтон шэрүүн жэлнүүдтэ хаяахан эжынгээ аалихан гүнгэнэн дуулаhан дуунуудые шагнаад сэдьхэл ухаандаа шэнгээжэ, тиихэдээл аялгын арюун дээжэдэ хүртэhэн болоно.
«...Ошоhон жэлнyyд эрьен ерэжэ, ойндом hэргээн, жэрьен дуулана...» гэhэн «Сэлэнгэ» дуунай мүрөөр хэлэбэл, Жамсаран Дармаевич зохёохы замайнгаа эхиндэ «бурханай табисуураар ёhотойл одото буряад хүбүүдтэй нүхэсэжэ, уран үгын, аялга дуунай дээжэдэ хүртэhэн байнаб» гэжэ хэлэhэн юм. П. Чайковскиин нэрэмжэтэ хүгжэмэй училищида ороод, олон бэлигтэй бэрхэ залуушуултай танилсаа. Эрхимээр түгэсэжэ, Ленинградай Н. А. Римско-Корсаковай нэрэмжэтэ консерваторида hуралсалаа үргэлжэлүүлээ. Жамсаран Дандаров залитай залуу наhаяа дурсан хөөрэхэдөө, Нева мүрэнэй эрьеэр нэмжыhэн түүхэтэ Ленинград хото дулааханаар дурсажа ябаа. «Суута музейнүүдээр ябаха, алдарта театрнуудай зүжэгүүдые хаража, мэдээжэ хүгжэмшэдтэй, дуушадтай танилсаха зол ушар Зyблэлтэ засаг маанадта, хүдөөгэй үхибүүдтэ үзүүлhэн» гээд Жамсаран Дандаров онсолон тэмдэглээ бэлэй. Тиигэжэ оюутан лэ болоод хүгжэмэй инструментнyyдые анха тyрyyшынхеэ хаража, гараараа үзэжэ байhан Буряадаймнай бэлигтэйшyyл Ж. Дандаров, К. Базарсадаев, Э. Хэшэгтуева гэгшэд дээдэ hургуули эрхим дүүргэжэ, гүйсэд дүүрэн мэдэсэтэй, Ленинград хотодо хараhан үзэhэнөө нютагтаа ерэжэ дамжуулха, харуулха хүсэлтэй ябаа. Улаан-Yдын хүгжэмэй училищида багшалжа эхилээд, бүхы наhаараа шахуу хамтын байраар ажамидарhан залуу мэргэжэлтэн өөрын байратай болоhон. Саашадаа гурбан таhалгатай гэртэй болоод эгээл ехэ баяраа хуряахайтантаяа хубаалдажа, ашыень харюулан Улаан-Yдэ зөөлгэhэн юм. Эгээл энэ үедэ зохёохы замай улзуур дээрэ Жамсаран Дандаров эрдэм hуралсалаа үргэлжэлүүлхэ гэжэ шиидээ.
— hанаандаа ходол hураха хүсэлтэй ябааб. Тиин Москва ошожо режиссер мэргэжэлэй дээдэ hургуулида hуража гарааб. Кремлиин Ордон соо, ниислэл хотын театрта стажировка гаража, аргагүй ехэ дүршэл абааб. Yдэшэ бүри театр ошохо дуратай байгааб, — гэжэ Ж.Дандаров хэлээ hэн. 1976 ондо тус дээдэ hургуули дүүргээд, 1977 ондо Буряадай гүрэнэй филармониин уран hайханай найруулагшаар, хүтэлбэрилэгшээр томилогдоо.
Бэлигтэй режиссер, соелой ажаябуулагша Жамсаран Дандаров гэр бүлын шалтагаанаар Киев хото зөөhэн юм. 1991 ондо Украинада Буряад ороной бүрин эрхэтэ түлөөлэгшөөр томилогдожо, Буряад Республикын Украина хоерой хоорондохи харилсаа бэхижүүлхын талаар горитой хубитаяа оруулhан. Гэбэшье түрэл арадайнгаа театральна болон хүгжэмэй хүгжэлтэдэ эдэбхи үүсхэлтэй ажал ябуулжа гүрэн үyрын зүгhөө олон шагналнуудта хүртэhэн юм. 2003 ондо Россин Президентын зарлигаар соелой, экономикын талаар уласхоорондын холбоо бэхижүүлhэнэй түлөө Эб найрамдалай орденоор шагнагдаhан юм.
Буряадай соелой габьяата ажалябуулагша, Буряадай гүрэнэй филармониин директор байhан, «Байгал» ансамбль байгуулагшадай нэгэн, олоной хабаадалгатайгаар ойн баярай hайндэрнүүдые зохеон табигша мэдээжэ режиссер Жамсаран Дармаевич Дандаров аба эжын юрөөhэн нангин газараа суурхуулжа ябаа. Элдин тэнюун эхэ нютагтань дуулаhан дуунуудынь зэдэлhээр зандаа.
1960-70-аад оноор «Сэлэнгэ» гэжэ дуун олоной дура буляажа, бүхы хото хүдөөгүүр хүн зон дуулалдадаг болоо hэн. Тэрэ гэhээр нилээд саг үнгэрөө, тиибэшье энэ дуун мүнөөшье болотороо зэдэлhээр. Уран шүлэгшэн Даша Дамбаевай үгэ дээрэ Базар Цырендашиев аянга табижа, Жамсаран Дандаров энэ дуу анха түрүүн дуулаhан байна.
Хүн бүхэнэй хуби заяанда онсо өөрын hуури эзэлhэн хаhа, дурдан дурсан ябаха үе ходо hанагдажа ябадаг юм. Жамсаран Дандаровай балшар бага наhан хатуу хёморуун сагта үнгэржэ, өөрын шарха, сараа үлөөhэн.
— Эжы абамни Хелгын аймагай Yхэриг нютагай hэн, абамни габжа лама зиндаатай байгаа. Сэмүүн хашалган хамалганай үедэ ород газар зөөжэ, тэндэ түрэлхидни хони адуулжа эхилhэн. Баабайнгаа нюур шарай арайл hанадаггүйб, эжымни 1947 ондо үбдөөд, наhа бараhан юм. Тиихэдэ баабайн нүхэр Ага нютагай Сэдэн найжа лама эжыемнай хүдөө гаргалсажа, Колочно руу, тэдэнэй бүлэдэ байхыемнай дурадхаа. Теэд 22-той Галсама эгэшыемни колхоз табяагүй, би гансаараа нэгэ жэл айлда байгаад, дүрбэдэхи класс дүүргээб. Саашадаа ород газараар, Агада интернадта байгаадшье hурааб, Галсама эгэшынгээ Хяагта хадамда гарахада, тэндэш ошожо байгааб. Арбаад hургуули hэлгүүлжэ hургуулияа дүүргээб, хүйтэ нойтониие, хооhоор ябаха ушаршье нилээн үзэгдөө даа. Угдаанда hурахадамни Цыритор Базарович Базарон гэжэ дайнай ветеран багша заагша hэн. Шанга журам, эрилтэтэй багша байгаа, тиибэшье дутуу ядуу айлнуудай үхибүүдые үргэжэ, туhалжа, анхаралаа табигша hэн, — гэжэ Жамсаран Дармаевич дурсаа бэлэй.
Yхибүүн наhанhаа урдаа хаража, дахажа үндыhэн Галсама эгэшэ тухайгаа Жамсаран Дармаевич тон лэ хүндэтэйгөөр хөөрэгшэ hэн. Эжы мэтэ дүүгээ абажа, дүмэжэ, сэдьхэлыень ходол заhажа, урмашуулжа ябаа болоно. Эдир багаhаа Жамсаран Дармаевич хүгжэм дуу, аялга шагнаха дуратайгаа hанагша hэн. Эжынь нэгэ үдэрөөр хүршэ ород хүнhөө гармошка асаржа хүбүүндээ харуулаа, теэд нэгэхэн үдэр соо тэды шэнээн лэ гармошка наяргаад Жамсаран хүбүүн үлөөhэн бэзэ. Тэрэ хооhо нойтон шэрүүн жэлнүүдтэ хаяахан эжынгээ аалихан гүнгэнэн дуулаhан дуунуудые шагнаад сэдьхэл ухаандаа шэнгээжэ, тиихэдээл аялгын арюун дээжэдэ хүртэhэн болоно.
«...Ошоhон жэлнyyд эрьен ерэжэ, ойндом hэргээн, жэрьен дуулана...» гэhэн «Сэлэнгэ» дуунай мүрөөр хэлэбэл, Жамсаран Дармаевич зохёохы замайнгаа эхиндэ «бурханай табисуураар ёhотойл одото буряад хүбүүдтэй нүхэсэжэ, уран үгын, аялга дуунай дээжэдэ хүртэhэн байнаб» гэжэ хэлэhэн юм. П. Чайковскиин нэрэмжэтэ хүгжэмэй училищида ороод, олон бэлигтэй бэрхэ залуушуултай танилсаа. Эрхимээр түгэсэжэ, Ленинградай Н. А. Римско-Корсаковай нэрэмжэтэ консерваторида hуралсалаа үргэлжэлүүлээ. Жамсаран Дандаров залитай залуу наhаяа дурсан хөөрэхэдөө, Нева мүрэнэй эрьеэр нэмжыhэн түүхэтэ Ленинград хото дулааханаар дурсажа ябаа. «Суута музейнүүдээр ябаха, алдарта театрнуудай зүжэгүүдые хаража, мэдээжэ хүгжэмшэдтэй, дуушадтай танилсаха зол ушар Зyблэлтэ засаг маанадта, хүдөөгэй үхибүүдтэ үзүүлhэн» гээд Жамсаран Дандаров онсолон тэмдэглээ бэлэй. Тиигэжэ оюутан лэ болоод хүгжэмэй инструментнyyдые анха тyрyyшынхеэ хаража, гараараа үзэжэ байhан Буряадаймнай бэлигтэйшyyл Ж. Дандаров, К. Базарсадаев, Э. Хэшэгтуева гэгшэд дээдэ hургуули эрхим дүүргэжэ, гүйсэд дүүрэн мэдэсэтэй, Ленинград хотодо хараhан үзэhэнөө нютагтаа ерэжэ дамжуулха, харуулха хүсэлтэй ябаа. Улаан-Yдын хүгжэмэй училищида багшалжа эхилээд, бүхы наhаараа шахуу хамтын байраар ажамидарhан залуу мэргэжэлтэн өөрын байратай болоhон. Саашадаа гурбан таhалгатай гэртэй болоод эгээл ехэ баяраа хуряахайтантаяа хубаалдажа, ашыень харюулан Улаан-Yдэ зөөлгэhэн юм. Эгээл энэ үедэ зохёохы замай улзуур дээрэ Жамсаран Дандаров эрдэм hуралсалаа үргэлжэлүүлхэ гэжэ шиидээ.
— hанаандаа ходол hураха хүсэлтэй ябааб. Тиин Москва ошожо режиссер мэргэжэлэй дээдэ hургуулида hуража гарааб. Кремлиин Ордон соо, ниислэл хотын театрта стажировка гаража, аргагүй ехэ дүршэл абааб. Yдэшэ бүри театр ошохо дуратай байгааб, — гэжэ Ж.Дандаров хэлээ hэн. 1976 ондо тус дээдэ hургуули дүүргээд, 1977 ондо Буряадай гүрэнэй филармониин уран hайханай найруулагшаар, хүтэлбэрилэгшээр томилогдоо.
Бэлигтэй режиссер, соелой ажаябуулагша Жамсаран Дандаров гэр бүлын шалтагаанаар Киев хото зөөhэн юм. 1991 ондо Украинада Буряад ороной бүрин эрхэтэ түлөөлэгшөөр томилогдожо, Буряад Республикын Украина хоерой хоорондохи харилсаа бэхижүүлхын талаар горитой хубитаяа оруулhан. Гэбэшье түрэл арадайнгаа театральна болон хүгжэмэй хүгжэлтэдэ эдэбхи үүсхэлтэй ажал ябуулжа гүрэн үyрын зүгhөө олон шагналнуудта хүртэhэн юм. 2003 ондо Россин Президентын зарлигаар соелой, экономикын талаар уласхоорондын холбоо бэхижүүлhэнэй түлөө Эб найрамдалай орденоор шагнагдаhан юм.
Буряадай соелой габьяата ажалябуулагша, Буряадай гүрэнэй филармониин директор байhан, «Байгал» ансамбль байгуулагшадай нэгэн, олоной хабаадалгатайгаар ойн баярай hайндэрнүүдые зохеон табигша мэдээжэ режиссер Жамсаран Дармаевич Дандаров аба эжын юрөөhэн нангин газараа суурхуулжа ябаа. Элдин тэнюун эхэ нютагтань дуулаhан дуунуудынь зэдэлhээр зандаа.