Сагаалган

Он жэлэй эрьесын эхин – сагаалган

19 марта 2015

687

...түрэл хэлэндэмнай сагаан гэһэн үгэ гүнзэгы удхатай бшуу. Ушар иимэһээ буряад зомнай «сагаан дэлхэй», «сагаан эдеэн», «сагаан сэдьхэл» гэжэ юрөөл шэнгеэр үгэлдэг.

Цыден-Жаб Жимбиев


Сагаалганай үедэ үбгэн аба эжыгээ заатагүй золгожо, үреэл бэлэгүүдтэнь хүртэгты

Алтан дэлхэйн арад зоной эгээл һайхан һайндэрынь Шэнэ жэл гэжэ тоологдодог гээшэ ааб даа. Манай буряад зон Шэнэ жэлээ үбэлэй сагаан һарада сагаалан найрладаг байһан юм. Эгээл эндэ сагаан гэһэн үгын оло дахин дабтагдахадань гайхажа болохот. Юундэб гэхэдэ, түрэл хэлэндэмнай сагаан гэһэн үгэ гүнзэгы удхатай бшуу. Ушар иимэһээ буряад зомнай «сагаан дэлхэй», «сагаан эдеэн», «сагаан сэдьхэл» гэжэ юрөөл шэнгеэр үгэлдэг. 

Нээрээшье, тэрэ үедэ саһан хүртэ дарагдаһан сагаан дэлхэй дунгииха, табан хушуу малай сагаан эдеэн дэлгэрхэ, тэдэнэй эзэдынь сагаан сэдьхэлэй найрта түхеэрхэ. 

Хүдөө зомнай гоёлойнгоо хубсаһа үмдэжэ, эгээл һайхан зэмсэгээ моридтоо тохон, элинсэг хулинсагайнгаа ёһо гуримые дүүргэхэеэ оролдодог һэн. Манай удха изагуурай одоо һайханаар сахиһан ёһо заншалынь хадаа үндэр наһатай зониие хүндэлхэ нангин заншал байгаа. Тиихэдээл тэдэнэр хотон айлайнгаа үбгэн хүгшэн түрүү зониие ёһолон амаршалхаяа суглардаг бэлэй. Ушар тиимэһээ сагаалганай үедэ аха хүнүүдэй дэлгэһэн хоёр гарые дүүниинь дороһоонь үргэн золгоходонь, хэды һайхан һэм! 

— Мэндэ амоор! Танаа сагаалганаар золгоёл. Мал адууһан һайн гү? 
— Булта һайнууд байнабди. . . 


Сагаан һарын һайндэртэ сарюухан дангинар урижа байна


Ажалша, малша зомнай айлшадаа аһан түрүүндэ сагаан эдеэгээр угтажа, сагаалагты гэжэ уридаг һэн. Удаань шэрээ дээгүүр бүүһэг, бууза, хуушуурнууд табигдаха. Үбгэд хүгшэд хүндэ ямбын дээжые түрүүлэн хүртэхэ ёһотой юм, тииһэн хойнонь дүүнсэр зониинь эдеэ бариха, харин үхибүүд айлшадай табагта ородоггүй байгаа. 

Түхэреэн жэл соо тохёолдоһон үйлэ ушараа хөөрэлдөөн, дуу зугаа андалдаан, һонин наада зугаа: бэһэлиг нюулган, һээр шаалган болодог һэн. Эдэ хуушанай һайн һайхан заншалые һэргээн, мүнөөнэй Шэнэ жэлые найрлан, нютаг бүхэндэ сагаалдаг боложо байһамнай һайшаалтай. 

Гэрэй эзэд айлшадтаяа хэшэг бэлэгээ абалсаха. Баһа багашуулдашье бэлэгүүд: шэхэр конфетэ, нааданхай, зурагууд хүртөө бэзэ даа. Харин үхибүүдэй эгээл ехэ бэлэгынь гэхэдэ, тэдэнэр туд тудтаа нэгэ наһа нэмээ ха юм. Юрэдөө, ехэ болохо гээшэмнай хэды ехэ баяр бэ! Тиихэдээл «би гурбатай», «би табатай» болооб гэхэ мэтээр одхон дүүхэйнэр шүдэгүй амаараа омогорхон дуугардаг ха юм. 

Шэнэ жэлэй сагаалганаар үшөө нэгэ наһа нэмэхэтнай болтогой! 

Р-Н. Базаровай, "Информ-Полис" һониной гэрэл зурагууд
Автор: Цыден-Жаб Жимбиев