Уран зохёолшод тухай

Кирил бэшэгэй ордон ба Намжал Нимбуев

21 ноября 2019

139

Хүн түрэлтэн хүгжэлтын замаар дабшахадаа, саг сагай дурасхаалта гайхамшаг хүшөөнүүдые бодхоон ябаа.


Оршон
үеын бүмбэрсэгнай ехэшье хэмжээнэй бэшэ болоод, дэлхэйн үзэсхэлэнгүүдээр һонирхогшод түбиһөө түби руу дуран соогоо аяншалнад. Нюдэнэй хужар, юртэмсын шэмэг үзэгдэлнүүд яһалашье олон: Америкын эртэ урдын нютаг зоной мантан шасанууд; Египедэй хаашуулай далда хүштэнүүд; Зүүн-Урдахи Азиин һүзэгтэнэй үзэсхэлэнтэ һүмэнүүд; Иерусалимай нүгэлөө гэмшэлгын хана; Римэй зүжэг нааданай сууряата Колизей; Гэгээн эхын һүмэ Нотр-Дам; Далай ламанарай ордон Потала гэхэ мэтэ шэнжэлэн харамаар, сэдьхэл бодол баяжуулмаар газарнууд биил даа. Мүн түүхэтэ эдэ барилгануудта нэмэри болон, һонирхолтой шэнэ зүйлнүүд саг сагтаа бии болоно. Жэшээнь, оршон үедэшье гэгээрэлэй ба соёл болбосоролой гүнзэгы удхата барилга бодхоогдоод, холо ойгуур суурхажа байна.


Карен Алексанян

Баруун Европын үзэмжэ һайхан оронуудай нэгэн болохо Болгариин дэбисхэр дээрэ оршодог, анхандаа гүрэн түрын түб байһан, мүнөө багахан Плиска хотодо «Кирил үзэгүүдэй ордон» гэһэн гайхамшагта барилга бүтээгдээ.

Тэрэниие армян яһанай Карен Алексанян гэжэ хүн өөрөө һанаашалаад, өөрынгөө мүнгэ зөөреэр байгуулаа.
Хаанаһаа гэнтэ энэ һабын эзэн болоһон, мүнгэ танга буйлуулжа шададаг хүн үзэг бэшэгтэ хүшөө барихаяа забдабаб? Гайхалтай. Юуб гэхэдэ, одоо сагай баяшуул гэһэднай үмсынгөөл хэрэгэй, өөрынгөөл улаан мяханай түлөө унан тамиржа, яагаал һаа хэнһээш үлүү гоё һайхан ордонгуудтай, яхтануудтай, самолёдуудтай, ольтирогуудтай, газар уһатай бололтойб гэһэн абьяас шуналда яатараа абтадаг гээшэб? Харин Карен Алексанян гэһэн нэрэ обогтой, бэшэнһээл һаа ондоохон хүмнай хэн гээшэб?

Карен хүбүүн 1972 ондо Грузиин түб Тбилиси хотодо түрэһэн, харин дунда һургуулида Армениингаа Ереван хотодо һуража гараа. Эжынь Гоар Сосовна Мкртчян ород хэлэ ба уран зохёолой багшаар хүдэлдэг байжа, хүбүүгээ багаһаань ном уншаха дуратай болгоһон габьяатай. Карен түрэл армян арадайнгаа «Давид Сасунский» туулиһаа эхилээд, түби дэлхэйн оюун ухаанай дээжэһээ хүртэн, дээдын һэшхэлтэнэй, сэсэ мэргэшүүлэй һургаал заабари бэедээ шэнгээжэ шадаа. Хамаг юумые ухамайлан, шэнжэлхы нюдөөр харадаг Карен Алексанян урданай домог түүхээр, дэлхэйн арадуудай һуудал байдалаар онсо һонирходог. 



Ажабайдалай замаар урдалан ябаха шанар хүн бүхэнэй өөрын эрмэлзэл, абьяас хүсэнһөө, бэлиг талаанһаа дулдыдаха байһые энэ хүнэй намтар гэршэлнэ. Тэрэ дунда һургуулияа дүүргэһээр, заабол дээдэ һургуулида һуралсахаа оролдоогүй. «Сэдьхэлэй үндэр хүмүүжэл дээдэ эрдэм абаһанһаа сэнтэй» гэлсэдэг. Һонор толгойтой, һүбэлгэн хүбүүн сагай эрхэ байдалаар 90-ээд онуудаар мүнгэ тоолохо хэрэгтэ дүршөө. Тииһээр хуби заяанай дуудалгаар Болгариин эрхэтэн боложо, Плиска хотодо түбхинөө. Яһала зөөри хүрэнгөөр түншэтэй хүн боложо шадаа. Нэгэтэ Армени руугаа айлшалһанай удаа, таагдашагүй гүнзэгы бодолдо абтан, һанагдаагүй ехэ зорилго урдаа табижа бусаа. Тиихэдэ 2008 он байгаа. 

Арменидээ ерэхэдээ, Ошакан хотодо оршодог Гэгээн Маштоцай һүмэдэ орожо гараа. Тус һүмын хашаа дотор армян үзэг бэшэгэй хүшөө оршодог.
Армениин булгайр хүрьһэнһөө тодорон гарадаг улаан туф шулуугаар, удхатай гоё угалзаар шэмэглэгдэн хэгдэһэн мантан томо үзэгүүд сэсэрлиг соогуур зэргэлэн жагсажа, Каренэй һонирхол һэдэбынь татаба, сэдьхэл зүрхынь хүлгөөбэ. Армян бэшэг анхан сагта үнэн алдарта шажанай гэгээн санаартан Месроп Маштоц бүгэдэ армян һүзэгтэнэй патриарх Гэгээн Саака Партева гэгшын туһаламжаар 405 он багаар, Врамшапух хаанай захиржа байһан үеэр зохёогдоһон байна. 

Тиигэжэ гэгээн Маштоцай һүмын дэргэдэхи шулуугаар хэгдэһэн армян үзэгүүдые хаража байтараа, Карен Алексанянай толгойдо иимэ асуудал-бодол сахилгаалан түрэбэ: «Эндэ армян бэшэгэй хүшөө байна, зүгөөр кирил үзэгүүдэй хүшөө хаанашье үгы, хаанашье харагдаагүй бэшэ аал?» — гэжэ. Зүгөөр, тус бодолынь Ньютоной толгой сохин унаһан алимдал гансата тодоршоо бэшэ, харин бүри үнинэй, эжынгээ ашаар тус бэшэгээр хэблэгдэһэн ном сударта дурлаһан сагһаань хойшо бүрилдэжэ эхилээ бэшэ аа гү?

Харин кирил бэшэг Болгари гүрэнэй дэбисхэр дээрэ I Борис (Креститель Болгарский) хаанай үнэн алдарта шажаниие нэбтэрүүлжэ байха үедэ 865 он багаар мүндэлһэн. Славян арадуудай хэлэндэ дүтөөр, түрүүнэйнь глаголица бэшэгтэ үндэһэлэн, шэнэ шажанай бэшэг бии болгохо гээ. Анхан Зүүн-Европо худар христиан шажан дэлгэрүүлэгдэхэдээ, Христосой хэрээһэн дээрэхи гурбалжан бэшэг: иврит, лата, грег бэшэгүүд дээрэ бурханай ном уншагдаха зарлигтай һэн. Рим ба Константинополиин дэлгэрүүлһэн христос шажан католиг ба үнэн алдартанай гээд хоёр тээшээ хубаараа.

Католигуудай уншадаг лата бэшэгһээ арсажа, Болгариин I Борис хаан грег яһанай ахадүү Кирилл ба Мефоди хоёрые гуйжа, глаголицада дүтэ бэшэг зохёохыень дурадхаа.
Эрдэмтэ санаартадай болон тэдэнэй шабинарай ашаар 24 грег үзэгүүд дээрэ глаголицын 19 үзэгүүд нэмэгдээд, славян хэлэнэй аялгада тааруу бэшэг зохёогдожо, гэгээн Кириллын нэрээр кириллица гэжэ нэрлэгдээ. Тиихэ үедөө тус бэшэг зохёогшод туйлай ехэ хашалта хаалтада орожо ябаа. Арад түмэн аймшагтай мүрдэлгэ, хэһээлтэдэ орохо байбашье, эрдэмтэ багшанарта туһалдаг, гэр байрадаа нюусаар байлгадаг һэн. Тиигэжэ зориг хүсэлэй, баатаршалгын хүсөөр кирил үзэгүүд булагтал бурьялан мүндэлһөөр, үргэн урасхалта мүрэн голоор дабхиһаар, мүнөө дэлхэйн 500 сая хүнүүдтэ гэгээрэл түхөөн байна. Дэлхэйн олон гүрэнүүдтэ кирил бэшэг дэлгэржэ, арад бүхэн шэнэ үзэгүүдые нэмэһээр, улам саашаа һалбаран хүгжэһэн. Жэшээнь, Зүблэлтэ гүрэнэй олон яһатад анхан ондоо бэшэгтэй байбашье, 1939 он багаар кирил бэшэгтэ ороһон түүхэтэй. Бидэ буряадуудшье хубисхалай урда өөһэдын бэшэгтэй, өөдөө соройһон угалзата үзэгүүдээрээ уран зохёол, түүхэ бэшэгүүдээ моторложо, хамаг монгол туургатанаараа ядамаргүй ойлголсожо байһан юмди. Зүгөөр сагай эрхээр түрэл бэшэгһээ хахасан, түрүүн лата бэшэгтэ, һүүлдэнь кирил бэшэгтэ орохо баатай болоходоо, хэдэн үзэг нэмэжэ, яряандаа тааруулаабди. Саашадаа кирил бэшэгтэ түшэглэн, эрдэм ном шудалжа, дэлхэйн түүхэ соёлтой танилсан, гэгээрэлэй толо сэдьхэл бодолдоо шэнгээнэбди. Харамтайнь гэбэл, тусхайта эрдэмтэдһээ бэшэ зон босоо монгол бэшэг дээрээ түүхэ домогоо уншажа шадахагүйлди даа. Зүгөөр энэ ушарта лата, кирил үзэг бэшэгүүд гэмтэй бэшэ, харин саг зуурын ноёдой бүдүүлиг аашаһаа тодхортоһомнай үнэн.

Тиин Карен Болгарияа бусажа, удаан болонгүй, энэ һанаашалгаяа бэелүүлхэ һуури бэлдэжэ захалаа. Нэн түрүүн бэшэг хаана зохёогдооб, тэрэл газартань хүшөөгөө бодхоохо хүсэлдэ абтаба. Теэд, тон тэрэ газар олохонь бэрхэтэй. Плиска хотынгоо захиргаантай хэлсэжэ, 8000 дүрбэлжэн метр газар өөрынгөө мүнгөөр худалдан абажа, болгар болон хари гүрэнүүдэй урашуулые: дархашуул, уран барималшад, уран зураашад гэхэ мэтэ бэрхэшүүлые урижа, ажал хэрэгээ эршэмтэй ябуулжа захалаа. Эндэ гүрэн түрэшье, хотын захиргааншье мүнгэ зөөреэр дэмжээ бэшэ, харин Карен Алексанян энэ һанаашалгаяа бүтээхын тула Данко мэтэ улаан зүрхөө бадараан дабшаа. Урдандаа гүрэнэй түб байһан аад, мүнөө юрын хото Плискынгээ нэрые дэлхэй дүүрэн суурхуулаа. Соёл гэгээрэлээр дээшэлһэн арад түмэн хаа хаанаһаа иишэ субадаг, эндэ суглардаг болонхой. «Кирил үзэгэй ордон» газар түбиин арадуудай, гүрэн түрэнүүдэй эб найрамдал, дээдын ухаан, үндэр сэдьхэл һүлдэлэн тэмдэглэнэ. Тэрэ ганса үзэг бэшэгэй түүхэ харуулаад дүүрэнэ бэшэ, харин олон янзын шэглэлнүүдые харааланхай. Тон һонирхолтойнь гэхэдэ, эндэ дэлхэйн 80 арадуудай уран зохёолшодто табигдаха хүшөөнүүдэй табсангууд бэлдэгдээд, мүнөө үень 30-аад хүшөөнүүд бодоод байна. Тэдэнэй дунда Оросой агууехэ Пушкин, Лермонтов гэгшэдтэй зэргэлэн, буряад Намжал Нимбуевай, хальмаг Давид Кугультиновай гэхэ мэтэ хэдэн уран зохёолшодой бюстнууд жагсанхай, саашадаашье арад бүхэнэй дээдын бэлигтэнэй дүрсэ хүшөөнүүд хой-хойноһоо табигдаха. Намжал Нимбуевай хүшөөдэ тэрэнэй өрынь бэшэһэн «Доржо Банзаров» гэжэ шүлэгэй мүрнүүд тон таарама байна:



«Шэрэм дэнлүүгэй һүлэмхи туяа
Гүн бодолой хүсэтэ долгидые
Мухарюулһан эсэнги нюурта тудаа.
Монгол зубхита нюдэнэйнь сэсэгы соо
Европын эрдэмэй элшэ гэрэлтэн, мүн
Эртын нүүдэлшын гуниг согшоно...»
Тиимэһээ Плискэ хотын кирил бэшэгтэ зорюулһан хүшөөгэй хослол хаа хаанахи олон түмэнэй сэдьхэл бодолыень буляан, бүмбэрсэгөөр дүүрэн алтан наранай гэрэл туяагаа сасаруулан байхань дамжаггүй.

Кирил үзэгүүд Армениин туф шулуугаар заатагүй хэгдэхэ гэжэ Карен гансата шиидхээ. Теэд хэн үзэгүүдые бүтээхэ аргатайб? Тэрэл Ошакандахи хүшөөгэй үзэгүүдые һиилэгшэ Рубен Налбандянай зүбшөөбэл, тэрэнһээ ондоо бэшэ хэн байхаб? Иимэ дурадхал Рубен Налбандян Каренэй тон ехээр баясан угтаа: «Ямар һайн юм. Би энэ наһан соогоо хоёр агууехэ үзэг бэшэг һиилэхэ аза талаанда хүртэхэм гээшэл!» Тиин тэрэ уран бэрхэ хүн урма баяраар халин, гүн удхатай угалза зураг һиилэн, кирил үзэгүүдэй дүрсэ бүтээжэ захалаа. Үзэг бүхэниинь 500 кг. шэгнүүртэй, тэдэниие бултыень Армениһээ гаргажа, хилэ дабуулан, самолёдоор асаруулха гээшэ хэды ехэ ажалтай, мүнгэнэй талаар гарза гаршатай байгааб даа! Зүгөөр тэрэ мэтэдэ Карен һанаагаа зобонгүй, ажал хэрэгэй урагшатай дабхиха бүри зоригжоо. Энэ нангин хэрэгтэ туһа хүргэхэ зон нүхэд олдоод лэ байгаа. Жэшээнь, Ашот Сергеевич Агабабян, Армениин Арадай Суглаанай һунгамал, Армениһээ үзэгүүдые ба хачкар-хэрээһэ асархада сэгнэшэгүй ехэ туһа хүргэһэн байна.

Мүнөө «Кирил үзэгэй ордон» дотор улаан туф шулуун үзэгүүд жэрылдэн, наранай туяа соо ульһа дулааханаар харагдана. «К» үзэгэй угалзын захаар уран бүтээлшэнь "«Карен» гэжэ нэрэ армян хэлэн дээрэ далдаар бэшэнхэй. Үзэг бүриинь угалза гүн гүнзэгы, дүүрэн түгэлдэр удхатай. 

Карен Алексанян Болгариин түүхын ямар хэһэг тэрэниие хүлгүүлээб, юундэ заабол Кирил үзэгүүдтэ хүшөө табихаяа хүсэлөөб гэһэн асуудалнуудта иигэжэ харюусаа: 

«...Феофилакт Охридскиин бэшэһэн „Гэгээн Климент Охридскиин ажабайдал“ гэжэ сударһаа 855 оной апрелиин 6-най үдэр Гэгээн Мефодиин нүгшэһэнэй удаа Европодо тэрэнэй ба гэгээн Кириллэй шабинарые мүрдэжэ, хашажа захалһан. Залуунуудынь богоолшологдон туугдаа, наһатайшуулынь намнагдан үлдүүлээ. Климент, Наум, Ангеларий шабинарынь Болгариин хилэ дээрэхи хэрэм — Белград хүрэжэ шадаа. Тэндэхи зон тэдэниие хүндэтэйгээр угтажа, Плискэ хотодо „эрдэмтэ хүнүүдые“ хүлеэжэ ядан байһан Борис хаанда хүргэһэниинь, тэрэнь шэнэ бэшэг зохёолго тушаа эрдэмтэ багшанартай нюуса хэлсээ баталаа. Тиин Климент Наум хоёрые баян наймаашан Есхач, харин Ангелариие баян үрэһэтэн Чеслав гэгшэд гэр гэртээ нюусаар байлгаһан. Нэгэ хэды сагта, „үзэг бэшэгэй хүсэд зохёогдотор“, эрдэмтэ санаартанай байрлаһан газарые аргагүй наряар нюужа байгаа. Гэбэшье, хаан өөрөө үдэр бүри тэдэ эрдэмтэдээр золгожо, хөөрэлдэжэ байха дуратай һэн. Энээн тухай уншажа байхадамни, нюдэнэйм урда тэрэ Есхач баянай гэр, мүн гурбан эрдэмтэдэй бэшэгээ зохёожо дүүргээд, Борис хаанда харуулжа байһан үйлэ үзэгдэхэдэл гээ. Мүн хаанай хан шэрээдээ һуужа байхые, тэрэнэй урдуурнь сэрэгшэд мэтээр үзэгүүдэй жэрылдэн зогсохые хараһаншуу болооб. Саашань хэлэбэл, ханын баруун захада, Борисой урдуур, томо хэрээһэн үзэгдөөд, гэгээн Кирилл ба гэгээн Мефоди хоёрой дүрсэнүүд сайбалзан зогсоо. Гэгээн багшанарай гартаа бариһан номынь глаголица дээрэ бэшэгдэнхэйшье һаань, тэдэнэрэй харасань шэнэ кирил үзэгүүд тээшэ шэглэжэ, тэдэниие һайшаан, үреэлэн байһаншуу үзэгдөө бэлэй.

Тиигэжэ би Кирил үзэгүүдэй ордон (хашаа) бариха хүсэлдэ абтааб. Теэд Кирил ба Мефоди хоёрой шабинар тон хаанахана үзэгүүдээ зохёоһон байгаа гээшэб? Тэрээн тушаа мэдэхэнь мүнөө хүшэр. Тиигэбэшье, өөрөө Бурхан тэрэ газарынь ойндом оруулжа заагаагүй юм гү гэжэ найдан этигэнэб...». 

Карен Алексанянай нэрэ обог манай элитэ залуу поэд Намжил Нимбуевай хүшөө Болгарида табигдахань гэһэн һураг суутай зэргэ Буряад орондо мэдээжэ болоо. 

Намжил Нимбуевай түрэһэн эгэшэ, хамаг зохёолынь хадагалжа ябаһанаа, 2 ботитой ном болгон гаргуулһан габьятай Любовь Шарабовна Нимбуевагай энэ хэрэгтэ хабаадаһан ушарынь гайхалгүй. Манай буряадай уран зохёолдо ондоошье ехэ-ехэ поэдүүд биил юм аабза: Дондог Улзытуев, Даша Дамбаев, Николай Дамдинов гээд лэ олон даа, зүгөөр эдэ элитэ зохёолшодтоо нэн түрүүн түрэл нютагтань хүшөө табигдахаар болоһоор үнинэй. Жэшээнь, Дондог Улзытуевэй сэсэрлиг (Пушкинай сквер мэтэ) байгуулагдажа, тэндэ буряад шүлэгүүд буряад хэлэн дээрээ зэдэлжэ байбал, ехэл һайн һэн. Харин «Кирил үзэгэй ордоной» дурасхаалта жагсаалда оршон сагай эрилтэдэ таарама, «нэгэ хүлөөрөө Азида, нүгөө хүлөөрөө Европада» байһан хараа бодолтой Намжил Нимбуевай шэлэгдэн абтаһаниинь тон тааруу гэжэ һанахаар. Тэрэ һанагдаа хүлеэгдээгүй һонирхолтой ушар үйлэ тухай Плискэ ошожо ерэһэн Любовь Шарабовна эгэшэнь «түрүүшын аманһаа (букв.из первых уст)» хөөрэжэ үгэбэ:

"Нэгэтэ хабар Карен Алексанян манай соёлой яаман руу хонходоһон байгаа. Тэрэ юундэ хандаһан ушараа тайлбарилан хэлээд, тус хүшөөдэ өөһэдынгөө нэгэ уран зохёолшые зууршалхыень дурадхаба. Түрүүшээр Дашарабдан Батажабай тухай хэлсэһэн аад, һүүлдэнь Намжал дээрэ тогтоо һэн. Уран зураашадай Холбоонһоо хүшөө хэхыень Баяр Сундуповта даалгаба. Карен Алексанян хүшөөгэй түлөөһэ — 2 мянган доллар өөрөө түлэхэб гээ. Үшөө нэмэжэ хэлэхэдээ, зарим түлөөлэгшэд үндэһэн хубсаһатаяа, зүжэгшэд, дуушадаа абаад ерэдэг гэһэн байна. Ошохо бариха аргаяа олоторнай намар болобо. Тиигэжэ соёлой яаманай дарга Соёлма Дагаева, дуушан Бадма-Ханда Аюшеева, Баяр Сундупов гээд, Болгари зорибобди. 

Москвагай аэропорт дээрэ Варна ошохо самолёдто һуухаяа байтарнай манай Улаан-Үдын армянуудай нэгэн болохо Аркадий Аветисян гэгшэ бидэндэ дүтэлөөд, туһа хүргэхэ байһанаа мэдүүлээ. Тэрэ Карендэ арһан дээрэ хэгдэһэн зураг, Намжалай 2 боти ном бэлэглээ. (Би тэрэ номой хүндэ шэгнүүртэй байһан хадань, абаагүй ябааб). Мүн бидэ гурбан эхэнэрнүүдтэшье гоё һайхан баглаа сэсэгүүдые бариба. Ехэл баярлуулаа даа бидэниие. Тэндэ, Шумен хотодо, тэрэнэй түрэлэй хүн байгаа. Аветисян нүхэрнай Фейсбуг дээрэхи хуудаһандаа Намжалай шүлэгүүдые, намтарыень табиһан байгаа һэн.

Карен Болгарида 20-ёод жэлдэ ажаһууна. Тэрэ тон даруу, амгалан зантай, тиибэшье байһан газартаа аргагүй хүндэтэй, ямаршье хүнүүдээр, тушаалтадаар үгэеэ ойлголсожо ядахагүй хүн байна. Бидэ аймагайнь түб — Шумен хотын мэриин урилгаар айлшалаабди. Каренэй байгуулһан сула шулуун барилга гайхамшаг шэнжэтэй. Тэрэ урданай түб хото байһан, шулуун барилгата Плискын жэшээгээр бодхоогдоо. Амяараа харша соо армян барилгын түхэлтэй 2 дабхар шулуун байшан гэрэй доодо дабхарта уран зурагуудай заал, дээдэ дабхартань Болгариин хаашуулай, Кирилл ба Мефоди хоёрой лаван (воск) дүрсэнүүд байна. Аргагүйл һайхан, һүр жабхалан түгэс бүтээлнүүд даа.



Газаань кирил үзэгөөр бэшэдэг бүхы дэлхэйн уран зохёолшодто табигдаха хүрэгүүдэй 80 һууринуудай 30-аадынь эзэлэгдэнхэй һэн.

Саанахи нэгэ хашаа дотор үндэр гэгшын хэрээһэн болон Кирил ба Мефоди хоёрой томонууд хүрэгүүд табигданхай. Һонирхолтой юумэнь гэхэдэ, улаан армян туф шулуугаар (манай Бурдрамай бүреэһэндэл) хэгдэһэн 2 метр үндэртэй үзэгүүд жэрылдэнэ.
Арменидэ хэгдэһэн, армян барималшын бүтээһэн үзэгүүд өөр өөрын табсантай, һиилэмэл гоё угалзатай. Бидэ Россиһаа хальмаг ба чечен яһатанаар сугтаа ошоо һэмди. Тэндэ Давид Кугультиновта, Абузар Айдамировта хүшөөнүүд табигдаһан байгаа.

Нүгөө хашаа дотор зочид буудал, зоной сэнгэхэ газар, загаһадтай гоё сөөрэм, спа-салон, банинууд гэхэ мэтэ багтанад. Эдэ бүгэдэ уран һайханай дээдын хэмжээнэй, бодомжо ехэтэйгээр тааруулһан, үндэһэн урлалай зүйлнүүдээр шэмэглэһэн модон барилганууд. Карен нүхэрнай доторой ехэ галтай, эсэшэ сусашагүй, хэжэ байһан ажалдаа тон үгтэнги хүн байна гэжэ ажаглаабди. Тэрэ барималша айлшадтаа кирил үзэгтэй холбоотой ямар нэгэн багахан бүтээл хэжэ үлээхыень дурадхаа. Сэнгыень түлэхэб гээ. Зүгөөр, ехэнхидээ бэлэг болгон барина ха. Баярнай бронзоор далбагата онгосо бүтээгээ. Гурбан далбага дээрэнь АБВ үзэгүүд бэшээтэй, ехэ һонирхолтой, хүнэй анхарал татамаар бүтээл болоо. Эдэ бэлэгүүдэй болон номуудай байха музей бии болохо ха. Ерээдүй барилгануудайнгаа түсэбүүдые бидэндэ харуулаа һэн. Бүришье һүртэй гоё комплекс (хослол) табигдаха байһаниинь эли һэн. Һанаһан хэрэгээ заабол бүтээхэ гэжэ этигэхээр. Каренэй баруун гарынь, хэнһээш үлүү туһамаршаниинь гэбэл, өөрынь хүбүүн Давид юм. Харахада ехэ зохидхон, урин шарайтай хүбүүн байгаа һэн. Карен бидэниие зочид буудалдаа амяараа таһагуудта гоёор түбхинүүлжэ, хооллуулжа, түлбэригүйгөөр байлгаа, гансал соёлой сайд албанай түлөөлэгшэ хадаа мүнгэ түлөө һаабза. Бюст нээлэгнэй үдэр ехэ сэдьхэл хүдэлгэмөөр байгаа. Бидэ угай тоонто Маарагтынгаа алтан хүрьһэнһөө нэгэ адха һуурри доронь адхаабди.

Түрүүн үгэ хүүр хэлэгдээ, манай гэр бүлын, соёлой яаманай зүгһөө бэлэг сэлэгүүд баригдаа. Хүшөө дээрэ нэмэриһэн бүд абтажа, Бадма-Хандын дуулажа, минии дүүгэйнгээ бюст таалажа байха сагта тэндэ байһан зон булта уяржа, нюдэнэйнгөө нулимса аршан байгаад һэн. Би гэнтэ Намжалаа аргаггүй холо асараад байһанаа мэдэрээб.
Энэнэй урда багахан бороо ороод, бюст дээрэ нулимса адхарһан мэтэ нойтон байгаа.

Үзэг бэшэг — Дээдын Ухаанай зэбсэг гэбэл, Кирилл ба Мефоди мэтэ сэсэн мэргэшүүл — тэрэнэй жанжангууд, харин Карен шэнги хүнүүд — сэрэгшэдынь гэхээр. Кирил үзэгэй ордон — бүмбэрсэг түбиин кирил бэшэгтэнэй эрмэлзэн субаха соёл гэгээрэлэй шүтээнэй газар. Амидарал мандуулһан һаруул талмайн хашаа бүридэнь һонин-һонин үйлэ хэрэгүүд үнгэржэл байдаг: аялга дуунай, хүүгэдэй хүхюун энеэдэнэй абяан таһардаггүй, хуби заяагаа холбогшод эндэхи һүмэдэ үнэн алдарта шажанай ёһоор гэрлэнэ, хаа-хаанаһаа айлшад, аяншад  буудаг, эндэ баригдаһан музейнүүд, зочид буудал гэхэ мэтэ барилганууд хооһон байдаггүй. Нэн түрүүн иишэ 80 арадууд, — хэнэй бэлигтэй хүбүүд кирил үзэгөөр мүнхэ һайхан зохёолнуудаа мүндэлүүлээб, хэнэй хүшөөнүүд Уран найруулгын Аллея дотор хүндэтэ һууринуудаа эзэлээб, — тэдэнэй түлөөлэгшэд заатагүй иишэ ерэхэ, айлшалхань лабтай. Энэ Арарат ууладал үндэрлиг удхатай Ордон хүн түрэлтэнэй түүхын мэдээжэ үзэгдэлнүүдһээ дутуугүй, газар газарай аяншад, айлшадай һонирхол һэдэбынь саг бүри суранзан мэтээр татажа байха гайхамшаг заяатайл!

Гэрэл зурагууд Любовь Ширабовна Нимбуева-Базаровагай Фэйсбук хуудаһанһаа абтагдаа
Автор: Цырен-Ханда Дарибазарова