Домогууд

Монголшо Сэмжэд абгай

18 ноября 2019

88

Бурюуха хүбдүүд угай удам Гуробазарова Сэмжэд Доржиевна 1922 ондо Эгэтын-адаг нютагта түрэһэн.

Багаһаа һонюуша түбһэндэ, һонор толгойтой басаган һургуулидаа дуратайгаар һуралсан ябабашье, 6 класс дүүргэһэнэй удаа саашаа һуралсаха хубигүй байгаа.


Теэд яагаад монголшо болооб, хаана хуушан монгол бэшэг шудалаа гээшэб гэһэн асуудал гарана. Ушар шалтагаанинь иимэ байна: Цыренжаб гэжэ түрэһэн ахань хүндөөр үбшэлжэ, хэбтэри болоод, эжынь хүбүүгээ хараха сүлөөгүй хамтын ажалда ябажа байхадань, Сэмжэд басаган һургуулияа орхижо, ахаяа үргэмжэлхэ баатай болоо һэн. Багаһаа ухаансар шадаана басаган ахайгаа ханамжатай зөөлэн гараар, амтатай халуун хоолоор, ариг сэбэр оршондо харууһалаа. Ахань һайн монголшо байжа, дүү басагандаа томо саарһан дээрэ аргагүй гоёор монгол үзэгүүдые зуража, хажуудань буряад абяанай тэмдэгүүдые нэмэһэн кирил үзэгүүдые табилсажа заадаг һэн ха.

Наһа баратараа, «аабааха» — «цагаан толгой» (букварь) заажа үрдиһэн. «Дүүмни, шимни намайгаа ехэ һайнаар үргэбэш даа, саашадаа монголшо басаган болоорой, туһатай байха» гэжэ гэрээдлээ бэлэй.
Монгол үзэгтэ ороһон намтарынь энэл даа. Ахынь хэлэһэн үреэл хүсэлдэжэ, хожомынь Сэмжэд Доржиевна хэдэ-хэдэн шастир туужануудые, Эгэтын дасанай архивай дансануудые, үльгэр туужануудые хуушан монгол бэшэгһээ буряадшалан хүрбүүлһэн байха. Буряадтаа суутай үльгэршэн Рэгзэн Эрдынеевичэй номоо хэблүүлхэ сагта, монголшо хүгшэн тэдэнэйдэ хонон, үнжэн байжа, туһалһан юм гэжэ нютагайнь зон дурдадаг. Мүн хизаар ороноо шэнжэлэгшэ Сергей Антонович Бахлаев Эгэтын дасан тухай номоо бэшэхэдээ, Улаан-Үдэдэ ашадаа байһан Сэмжэд абгайтай удаан хөөрэлдэжэ, энэ-тэрэ юумэ асуудаг, зүбшэдэг байһан байна. Тиимэһээ эдэ авторнуудай номуудые уншахадаа, холодоһон түүхэ бэшэгымнай бусаалсаһан буян ехэтэ Сэмжэд абгайн бага бэшэ хубита, аша үрэнь эндэшье байна гэжэ баясан сэдьхэжэ, омогорхон дурсамаар. 


Сэхэ сэбэр, ажалша бэрхэ Сэмжэд басаган эдир наһанһаа хүдөөгэй ажалда дундууса ябалсаһан аабза. Дайн соогуур Хангирын һүнэй гүүртын тоо бүридхэгшөөр хүдэлжэ байгаа. Тииһээр дайншье дүүрэжэ, нэгэ бэеэ хоёр болгохо саг ерэжэ, фронтһоо һаяхан бусаһан залуу сэрэгшэ Гончик Хамаевич Жамьяновтай инаг дураяа нэгэдүүлжэ, гэр бүлэ болон түбхинөө. Яруунын аймагай түб һуурин Нарһата зөөжэ, тэндэ «Заготживсырьё» гэгдэдэг худалдаа наймаанай газарта нарин тоо бүридхэгшөөр (бухгалтераар) хүдэлбэ. Хожомынь аймагай баруун захын Зүүн-Үльдэргэ нютагта долоон жэлэй һургуулиин, саашадаа тэрэнэй колхозой түб зөөлгэгдэжэ, Үльдэргын дунда һургуули нэрэтэй болоходоньшье, багшанарай салин тоолон гаргаһаар, һургуулиин оршо гарша бүридхэһөөр, арба гаран жэлдэ тэндээ хүдэлжэ гараа. 



Долгорма Дондоковна Дондокова, һургуулида сугтаа хүдэлһэн, БурАССР-эй, РСФСР-эй габьяата, буряад хэлэ бэшэгэй хуушанай багша, мүнөө 96 наһатай:

«Сэмжэд Доржиевна тухай гансал һайн үгэ хэлэхээр тон зохид хүн һэн даа. Һургуулиин суглаан дээрэ тиихэдэ захирал байһан, алдар суутай ажалай Герой Цогто Номтоевич Номтоев тоо бүридхэгшэ Сэмжэд Доржиевнае магтадаг, нарин нягта, сэхэ сэбэр хүн байһыень онсолон тэмдэглэгшэ һэн».


Гончик Хамаевич нүхэрынь нютагайнгаа дэлгүүртэ наймаалагшаар хүдэлдэг боложо, Сэмжэд абгай магазинайнь тооһо аршажа, шоройгынь хамажа ябаа. Нютаг нугадаа тон хүндэтэй айлайхин байһан. Хоюулан бэе бэедээ тааранги, амгалан тайбан сэдьхэлтэйнүүд, түни даруу абаритайнууд, хоб жэб, хорон үгэһөө холуур ябадаг зон байгаа. Сэмжэд Доржиевна түрэһэн ба үргэһэн хоёр хүбүүдэй һайхан эжы һэн. Мүн ахадүүнэрэйнь үхибүүдшье тэдэнэйдэ байраар байжа, һургуулида һуралсадаг байһан. Санжижапов Балдандоржо ехэ хүбүүнтэниинь Хориин аймагай Ашанга нютагта ажаһууһан. Гончик Хамаевичтан түрэлэйнгээ Бардын Дулмаһаа хүбүү үргэжэ абаһыень, одхон Дамбиинь 20-ёод наһандаа аялшоо бэлэй. 


Лидия Цыдыповна Галсанова, мэдээжэ оперно дуушан ба эхин һургуулиин багша Долгор Жанчиповна Тудупова, эхин һургуулиин багша:


«Бидэ, Дамби хүбүүнэйнь үүринэр һургуулида һуража ябахадаа, тэдэнэйдэ орохо, гараха дуратай һэмди. Газаа досоогуурнь гүйлдэжэ, хоргодожо наадахаш. Заримдаа гэрэй даабари сугтаа дүүргэхэш. Дамбиин эжы шогууша хүхюун зантай, амтатай эдеэгээр хүндэлдэг, юрэдөөл, үхибүүд бидэнэй нюдэндэ ехэл дулааханаар харагдадаг һэн».

Буда-Ханда Пунсуковна Санжижапова, номой саншан, иигэжэ хөөрэбэ: «Гончик Хамаевич хайшааб даа ошоһон байгаад, хартаабхынь малталсааб, тэдэм ород хүршэнүүдһээ дутуугүй, хоройгоор дүүрэн таридаг һэн. Тиихэдэ 6-хи класста ябааб, амархаа гэртэ ороходоо, унталгынь таһалгада ябталаатай тоогүй сэтгүүл, һонинуудые уншажа орохош, харин Сэмжээн абгай ороһоор, халташье һуунгүй, эдеэ уһаа бэлдэшэхэ, амтатай үнэр гутуулан, алаади, хартаабха шараха. Дүү басаган, жаахан Соёлмагаа дахуулжа нэгэ ерэһыем, тэрэм эдеэлжэ һуутараа, „танайхин яагаа гоё амһартатайбта“ гэжэ хэлээд, энеэлгээ һэн».


Осорма Балдандоржиевна Цыдыпова ашань: 

«Би 7-хи классһаа 11-хи хүрэтэр хүгшэн аба эжындээ байжа һургуулида һурааб. Эжымнай тусгаар бэрхэ, жэшээтэ гэрэй эзэн эхэнэр байгаа. Һанахадам, айраг, тарагынь уухаяа аяар урда сэлеэнһээ хүнүүд ерэгшэ һэн. Эжы зөөхэйгөө ород пеэшэн соогоо хэжэ, 90 градус халаажа уяруулха, удаань 2 халбага тиимэ зөөхэй айраг тараг соо худхаад уухада, һөөл амтатайгша һэн. Шэрэм горшоог соогоо шүлэеэ шанаха. Һургуулиһаа ерэхэдэш, хоншуухан бууза хуушуур, ондоошье эдеэ бэлдэнхэй хүлеэжэ һуухал даа. Малаа онсо һайнаар харууһалдаг, һуга самиһаань дулаалха, хохироо зузаанаар, бамбайтар дэбдихэ юм гэхэ. Эжымнай бурханаа һайханаар тахидаг, олон номуудые уншадаг, үдэр бүри уншалгын номуудаа уншаагүйдөө, һанааниинь амархагүй. Томо-томо сударнуудые: „Алтан гэрэл“, „Үльгэр далай“ гэхэ мэтэ номуудые уншажа һуудагынь һанагшаб. Монгол һарын 15-най дүйсэн үдэрнүүдтэ масаглахаяа алдахагүй, „шүдэндэ торосолдохо юумэ эдингүй байха хэрэгтэй“ гэгшэ һэн». 

Нээрээшье, Сэмжэд абгайн жаяг заршамаарааа үндэр болбосорол, гүнзэгы мэдэсэ, зулгы зохид харилсаа, нэгэ жэгдэ абари хододоо харуулжа ябаһан хадань, тэрэниие үзүүр сэхээтэдэй түлөөлэгшэ байгаа гэжэ баталхаар. 


Бүтидма Цыбикжаповна Доржиева, нютагайнь басаган:


«Үльдэргын һургуулида багшалжа ябахадаа, тэдэнэйдэ айлшалдаг, хөөрэлдэдэг байгааб. Ехэл ухаатай, урид һанаатай хүн һэн даа. Хадамда гаража, сайлалга хэхэ болоходом, уран гартай Сэмжэд абгай хээлитэй намдаа һанаагаа зобожо, тон тааруухан сарафан оёжо үгөө һэн».

Хамаг зондо туһатай ябаһан эжы, Тататунгын тамгаар оюунай дээжэдэ хүртэһэн Сэмжэд Доржиевна үндэр һайхан наһаяа Улаан-Үдэдэ ашанартаа үргүүлжэ, буряад наһаараа 94 хүрэжэ, 2015 ондо наһа баратараа, һонор сэсэн зандаа бурхан шажанайнгаа ном судар уншаһаар һуугаал даа.


Босоо монгол бэшэг шудалжа гараһанайхи, боди сэдьхэлтэй Сэмжэд Доржиевна бүхы наһан соогоо шажанай шастирнуудые, һургаалай сударнуудые, угай ба түүхын бэшэгүүдые тордиһогүй уншажа, оршуулжа ябаа. Аргагүй ехэ бэшэг номтой Һамын Жамьян хадам абань тоогүй олон номуудые тахижа, хадагалжа ябаһан. Тэрэ номуудайнь нэгэ хуби Гончик хүбүүнэйдэнь, нүгөө хубинь Нарһата һууринда ажаһуудаг нарин нягта Гыма басагандань (үргэн Яруунадаа суутай ажалай, дайнай ветеран Нимбу Доржиевич Доржиев хүрьгэнэйдэнь) байдаг. Эдэ номууд соонь бурхан шажанай томо-томо номууд: «Алтан Гэрэл», «Жадамба», «Сундуй», Үльгэр далай«, «Банзаргаша», «Мила богдын намтар», «Саран хүхын туужа» болон наһа барахаяа дүтэлһэн хүндэ шагнуулхада туһатай «Сонсогоод» гэхэ мэтэ номууд бии һэн. Цыремпилова Хандажаб хадам эжынь үзэг бэшэг мэдэхэшьегүй һаа, үбгэнэйнгээ уншаһан, хөөрэһэниие бүхөөр хадуужа, хүн зонтой мэдэхэ юумээрээ хубаалдажа ябадаг һонор хүгшэн һэн. Хүгшэнэй хөөрэһөөр, тэдэнэй «Жадамба», «Доди Галсан» гэһэн номуудынь нэгэ Улхасаагай хүн уншахаяа абаад бусаагүй гэхэ.

1982 оной май һарын 19-дэ «Буряад Үнэн» һониной редакциин захилаар монголшо хүгшэнэй намтарынь ба оршуулгынь бэшэжэ, бэлдэжэ, түрэһэн дүүнь — зоотехниг, багша, мэдээжэ уран зохёол шэнжэлэгшэ Эрдэни Цырендоржиевич Бальжинимаев хэблүүлэн гаргаһан.

Тэрэнииень Сэмжэд абгайн Цыбик ахынь хүбүүнтэн — Дамби Гуробазарович ба Нина Ванчиковна Цыбиковтэн — хайшалан абаад, мүнөө хүрэтэр наряар хадагалжа ябаһаниинь, мүнөө 40-өөд жэл үнгэрһэн хойно, тон ехэ туһа болобо. «Гэсэрэй туужын» оршуулгын нэгэ хуби «Буряад Үнэн» һониной хайшалмалай (вырезкын) гэрэл зурагаар эндэ үгтэбэ. Оршон сагта тус материал олдошогүй шухаг, тон сэнтэй зүйл болоод байна ха юм. Сэмжэд Доржиевнагай абажа ябаһан бурхадынь, номуудынь хүгшэн эжынгээ үндэр наһыень үргэһэн аша басаганиинь, Оюна Балдандоржиевна Санжижапова, хадагалжа, тахижа байна. 


Оюна Балдандоржиевна Санжижапова ашань: 

«Эжымнай ходол юушьеб оршуулжа һуудаг һэн, минии таниха, танихашьегүй хүнүүд ерээд, энэ-тэрэ юумэ оршуулуулха. Эгэтын-Адагай үльгэршэ үбгэн Рыгзэн Эрдынеевич хэдэн хоногоор манайда байжа, эжытэй сугтаа юушьеб зүбшэлдэхэ, оршуулга хэхэ. Ойлгохо хүнэй шагнаа һаа, одоол ехэ юумэ мэдэжэ абахаар хоёр байгаа. Рыгзэн Эрдынеевичэй олон юумэ мэдэдэг, угаа гоёор хөөрэдэг байһан хадань, эжымнай дуратайгаар шагнагша һэн». Суутай үльгэршэн, хизаар ороноо шэнжэлэгшэ Рыгзэн Эрдынеевич түүхэ домог, үльгэр туужа түүрээхэһээ гадна нютагайнгаа хамаг зоной уг гарбалынь хурга даран тоолодог гайхалтай һонор үбгэжөөл байһан. 


Дулма Рыгзеновна Эрдынеева, мэдээжэ үльгэршын басаган: 

«1988 ондо минии хүбүүгээ түрөөд байхада, манай аба номоо хэблэлдэ бэлдэжэ байгаа. Энэ ушараар Улаан-Үдэ хотоһоо зорюута Сэмжэд абгай манайда айлшалба. Тэрэ наашаа ерэхынгээ урда Ивалгын дасан ошожо, „би энэ ажал дааха гээшэ гүб?“ гэжэ һураа ха, тиихэдэнь ламанар „даахат“ гээ. Тиигээд лэ хоёр эрдэмтэднай зуһалан гэр соомнай байрлажа, туха сүлөөгүй номойнгоо ажал хэжэ захалаа һэн. Сэмжэд абгай хуушан монголһоо түүхын бэшэгүүдые оршуулдаг байгаа бэзэ. Юрэдөөл, хоюулан забһаргүй хөөрэлдэхэ, зүбшэлдэхэ... Бидэ һаалта хэхэгүй гэжэ, тиишэ оронгүй шахуу ябагша һэмди», — гэжэ. 


Дарима Эрдынеевна Бальжинимаева, дүү хүбүүнэйнь басаган, ород хэлэ бэшэгэй багша:


«1974 ондо би БГПИ-н оюутан амаралтада Үльдэргэеэ ошоод байгааб. Манайда танигдаагүй үндэр сагаан, ламархуу янзын наһажаал хүн орожо ерээ. Тэрэ улаан бүдөөр орёолгоотой, хоёр хабтагай хабшааһатай бурханай ном асараад, „энэ ном танайхин хадагалжа шадаха байхат,“ гээд, һургуулиин директор ябаһан Дулма Базаровна Гатыпова эжыдэмнай һарбайгаа. Шкаф соогоо орёожо хадагалаа һэмди, һүүлдэнь хаанаб гэжэ һураһыем, абамнай Сэмжэд абгайдаа абаашаһан байгаа. Юун ном байгааб гэжэ абгайһаа асуухадам, „Гэсэр хаанай туужа“ гээ һэн. „Харуулыт,“ — гэхэдэм, — „тэрэш үгы, Рыгзэн Эрдынеевичта үгөө һэмби,“ — гэбэ. Түрүүн гансата һураагүйдөө гэмшээб. Абга абгаймнай ходол ном судар уншажа, юушьеб бэшэжэл һууха.
Нэгэтэ намда Сергей Антонович Бахлаев гудамжада дүтэлөөд, абгайн адрес эрибэ.
Хаяг гэлтэгүй ошодог байһан хадаа, саарһан дээрэ зуража үгэбэб. Ямар хэрэгтэй һэмта гэжэ юрэ һонирхоходом, хуушан монголһоо нэгэ ном оршуулжа үгэхыень гуйха һанаа һэм даа гэбэ». Зоотехниг мэргэжэлтэй аад, сэдьхэлээрээ уран зохёол, түүхэ, хизаар ороноо шэнжэлгэ тээшэ тэгүүлдэг Сергей Антонович Бахлаев хуушан монголоор бэшэгдэһэн номуудые оршуулдаг Сэмжэд Доржиевна тухай «Буряад Үнэн» һониндо «Үльгэршэ хүгшэн» гэһэн нэрэтэй зураглал бэшэжэ толилһон гэжэ Жаргал Цогтоевич Номтоев багша дуулгажа баясуулба.


Сэмжэд Доржиевнагай «Гэсэр хаанай туужын» оршуулгань «Буряад Үнэн» һониной һайгаар, ёһотой сэтгүүлшэн Эрдэни Бальжинимаев дүү хүбүүнэйнь ашаар уншагшадай һонорто хүргэгдэһэн байна. Һониндо үгтэһэн «Гэсэрэй туужын» дүүрэн нэрэнь — «Арбан зэгүүн Гэсэр хагаанай тогуужи оршиба» гээд. Тус һонинһоо Цыбиковтэн ба Осорма ашань хайшалжа абаа. Эндэ Осормагай абажа хадагалһан хүгшэн эжынь наһанайнгаа нүхэртэ зорюулһан шүлэг табигдаба. Иигэжэ, түрэл гаралай, зон нүхэдэй һайгаар хамаг монгол туургатанай, бүгэдэ буряадай гуа сэсэн эхэнэрнүүдэй нэгэн, хоморой монголшо, хожомшог сагта түрэбэл, дээдэ гарай эрдэмтэн ябаха байһан, угай хурса бэлигые дүүрэн элсүүлһэн Сэмжэд Доржиевна Гуробазаровагай намтар түүхын бэшэгүүдэй хуудаһанда табламаар гээшэл!


Сэмжэд Доржиевна Гуробазарова арбаад жэлэй урда ахынгаа аша басаган Улзыма Семёновна Гуробазаровада «энээниие хожом ном болгожо гаргаарайгты» гэжэ захижа, нэгэ боолтотой хэдэн гар бэшэмэл дэбтэрнүүдые дамжуулаа. Тус дэбтэрхэнүүд соонь худам монгол бэшэгһээ буряадшалан хүрбүүлһэн ажалынь өөрынь гараар тодо һонороор бэшэгдэн элсэнхэй.
Автор: Цырен-Ханда Дарибазарова