Элинсэг абанарай эрдэнитэ һургаалнууд

Һургаалнууд тухай хэлэбэл, тэдэ хэдэн янзатай: оршон тойрондо, гэрэй һуудал байдалда, гэр бүлын харилсаанда, хүүгэдэй хүмүүжүүлгэдэ зорюулһан гэхэ мэтэ. Энэ һургаал заабаринууд соонь, илангаяа, гэр бүлын асуудалнуудта, хүүгэдэй хүмүүжүүлэлгэдэ, байгаалияа гамнаха хэрэгтэ ехэ анхарал хандуулагдана. 

Хүүгэдые тиигэжэ,иигэжэ болохогүй гэһэн удхатайгаар һургахадаа, юумые ехэдүүлжэ (гиперболэ) хэрэглэнэ, жэшээнь, «Хүүгэнэй худалаар уйлабал, эжынь үхэхэ, эрхы хургаа хүхэбэлнь, эсэгэнь наһа бараха». Хэрэггүй дадалынь орхюулхын тула иимэ хатуу үгэ хэлэгдэнэ ха. Гэр бүлэ зохёоһон эрэ эхэнэр хоёрто зорюулжа: «Гэрэй эзэн һамгаша һамуу ябадал гаргабал, хүбүүгээ гээхэ», «Эхэнэр хүн хормой задагай ябабал, үридөө ёро хараха» гэхэ мэтээр хэлэжэ, ниигэмэй жудаг заршам баримталжа ябахыень уряална. Бурхан тэнгэри, гал уһан, газар дэлхэй, 5 хушуу мал гэхэ мэтэ ойлгосонууд жэнхэни буряад һургаалнуудта заатагүй хэрэглэгдэнэ. Энэмнай мал ажалтай, зөөдэл амидаралтай туургатанай гүн философиинь, булангиргүй сэхэ сэбэр һэшхэлынь, нугаршагүй хараа бодолынь элирхэйлнэ гээшэ.

Манай угсаатан түмэн сая жэлнүүдэй, саг гаригуудай һэлгээн соо байгаали, ажабайдалай үзэгдэлнүүдые хёрхо һонороор адаглаһаар, хамаг зүйлнүүдые зэргэсүүлэн тэнсүүлһээр, сээжэдээ мүнхэлһэн заабари заршамаа уг удамдаа энжэ болгон бэлэглээл даа!



Хүнэй бэедэ хабаатай:

Хүлөө хүл дээрэ тээжэ һуубал, гай тодхор ерэхэ.
Хүлөө һэжэржэ һуухагүй, хэрэг удаарха.
Бэеэ найгалзуулхада (сидеть качаясь), аза жаргалаа гээхэ.
Зүүн гараараа хүндэ юумэ үгэбэл, һалга (трясущаяся рука) болохо.
Эрхы хургаа хүхэхэгүй, абань үхэхэ.
Гараа һэжэрхэгүй, буян арилха.
Тангалай ташахагүй (цокать), хэрүүл тэмсэл дуудаха.
Хэлээ шогшорхогүй (щелкать языком), үгырхэ.
Эрэ хүн нохойн һуудалаар һуудаггүй, хии морин доройтохо. 
Ябаган һуудалаар һуухагүй (сидеть на корточках), үбшэн ерэхэ.
Эльгээ тэбэрихэгүй, уй гашуудал зүгнэхэ.
Нюргаа үргэлөөд ябахагүй, һанаа алдахагүй, хүндэ байдалда орохо.
Худлаар бархирхагүй, эхынгээ наһа барахые зүгнэхэ.
Эгтээ дэмы гэншэхэгүй, зоболон зүгнэхэ.
Үргэ шанаагаа тулаад һуухагүй, эжынгээ үхэхые зүгнэхэ.
Унтаридаа хэбтээд, эдеэ умда ууха, эдихэгүй, үбшэн ерэхэ.
Эхэнэр хүн үһэеэ задагай табидаггүй, бэлбэһэн эхэнэр задагайлдаг.
Хюмһаа мэрэдэггүй, хүн гээгдэхэ.
Гарайнгаа араар амаяа аршахагүй, хэшэг арилдаг.
Альгаа эгтээ ташахагүй, хии юумэ дуудадаг.
Долёобор хургаараа хүн руу зангадаггүй, ёрын хурган гэжэ сээрлэдэг.
Уралаа альгадан сохидоггүй, хэрүүл аман гараха.



Гэр бүлын байдал, үхибүүдэй хүмүүжэлгэдэ хабаатай:

Хүүгэнэй худалаар уйлабал, эжынь үхэхэ.
Эрхы хургаа хүхэбэлнь, эсэгэнь наһа бараха.
Хүүгэдые сохижо наншажа болохогүй, дархалаань (иммунитет) унаха.
Хүнүүд тухай муу үгэ хэлэбэл, гэдэргээ тэхэреэд ерэхэ.
Хүүгэдтэй байгаад, хүнэй үхибүүдые шоо үзэбэл, өөрынь хүүгэдтэ хүрэхэ.
Үдэшэ орой гэртээ хэрэлдэхэгүй, муу ёро гэртэнь байрлаха.
Абаяа гомодхообол, наһан соогоо зобохо.
Эжыдээ һөөргэдэбэл, эльгэ хахад амидарха (как лишиться половины родни).
Эхэ эсэгэеэ гомдохообол, долоон үедэ урагшагүй ябаха.
Эхэнэр хүн уйлганан дуугаржа хэрүүл хэбэл, эрэ нүхэртөө ёро хараха.
Эрэ хүн һальхай һамуу ябадалар ябабал, үри бэедээ ёро хараха.
Наһа барагшын нэрээр ооглохо, дуудахагүй, яһаниинь үндэлзэхэ.
Бурхан тахилаа тооһондо даруулбал, бурханай садигта (наказание) хүртэхэ.
Худалаар энеэхэгүй, һабяаһагүйһөө хамаргүй дээрэ гэдэг.
Зогсоод эдеэлхэгүй, ажал хэрэг бүтэхэгүй, үнеэн хээрэ түрэхэ.
Эмээл хазаар дээгүүр алхажа болохогүй, хии морин доройтохо.
Зула сагһаа урид үлеэжэ унтараахагүй, сээртэй.
Ахамад зоной дээрэ гаража һуухагүй, байһанаа алдаха.
Болоһон эдеэнһээ хүртэнгүй гаража болохогүй, ажал хэрэг бүтэхэгүй.
Шүлһөөрөө наадахагүй, буян арилха.
Бэлгэ муутай үгэ хэлэхэгүй, бэелхэ магадтай.
Галайнгаа сусал сохихогүй, гарза гараха, галай эзэн сошохо.
Эсэгынгээ толгойдо үринэрынь эритэй зүйл хүргэдэггүй, хэшэг буяниинь алдаха.
Хэбтэһэн хүниие алхажа гарабал, һүр һүлдэнь доройтохо.

Хубсаһа хунар, гэр бараанда хабаатай:

Дэгэлэй бүһэ урдаа зангидахагүй, нулимса тогтохо.
Бүһэ дээгүүр алхахагүй, эрэ хүнэй һүр һүлдэ доройтохо.
Үрөөһэн гутал оймһо хүлдөө үмдөөд, эдеэлбэл хулгай орохо.
Малгай буруу харуулжа үмдэхэгүй, яһа бариха хүн үмдэхэ (шапку надевает задом наперед совершающий обряд над телом усопшего).
Эжынгээ һаба һуулга хүндэ үгэбэл, буян хэшэг буруулха.
Хамсы шамадаггүй, амитанай ами таһалха хүн шамаха.
Дэгэлэй хормой шуудаггүй, нүгшэһэн хүнэй бэе заһаха хүн хормойгоо шуудаг.
Хүндэ үмдэ бэлэглэдэггүй, 3 аматай гэжэ сээрлэхэ.
Хээрэ хэбтэһэн малгай абахагүй, доошоо хараһан һаба мүн, хии эзэтэй байха.
Эршэлһэн утаһан, тэлүүр (устройство для растягивания кожи) доогуур шургахагүй, һүр һүлдэ доройтохо.
Аягаа хүмэрюулээд орхихогүй, хоол хоморжохо.
Табаг долёодоггүй, хооһорхые зүгнэхэ.
Дээһэ татаһан айлда ородоггүй, сээртэй.
Гэрэй хана тоншохо, наншахагүй, гэрэй һүр һүлдэ унаха.
Гэртээ элдэб зониие дахуулжа, нюдэнэй хоро оруулбал, аза талаан зайлаха.
Хайшын ама ангайлгаад орхихогүй, гарза гараха.
Эритэ (хутага шүбгэ) уһанда дүрэхэгүй, гай дуудаха.
Шагай хээрэ хаядаггүй, хаяһан хүндээ 3 жэлдэ һаад хэхэ.
Нара ороһон хойно шоройгоо хамажа болохогүй, олзо оршо зайлаха.
Галай тулга алхахагүй, хилэнсэ, хойшолон гараха.
Боро хараанаар галһаа сусал гаргажа хаяхагүй, муу заяа дуудаха.
Шэрдэгые дээрэһээнь (с подголовья) эбхэдэггүй, нүгшэһэн хүнэй шэрдэг тиигэжэ хуряадаг.
Хутагын эри долёодоггүй, үхэл дуудадаг.
Хүнэг дээгүүр алхахагүй, бузартадаг.
Тооноор бултайжа харахагүй, тэнгэри хилэннэхэ (сухалдаха).
Үүдээр гэдэргээ хаража гарахагүй, нүгшэһэн зониие тиигэжэ гаргадаг.
Гал руу нёлбохогүй, галай эзэн дошхорхо.
Аргамжа дээгүүр алхахагүй, гээлтэ хороолто болохо.
Буусадаа хог орхихогүй, муу юумэн эзэлхэ.
Тогоо түмпэн сохижо ханхинуулхагүй, лусад дошхоржо, гай дуудаха.
Гэрэй үүдэ хойшонь харуулжа барихагүй, хойто зүг һүүдэртэй, үхэлэй ама хараһан.
Зулын гол хамаагүй хаядаггүй, шүдхэр болохо.
Хүнэй халуун һуурида һуубал, бузарынь абаха.
Гэрһээ түлеэ газаашань гаргадаггүй, гарза гараха.
Хутагын эри үзүүр дээшэнь харуулхагүй, тэнгэри хилэннэхэ.



Адууһа мал, ёһо жудаг, оршон байгаалида хабаатай:

Уула уһа руу ганса хургаа ёдогонуулхагүй, баруун альгаараа заажа, хүндэтэйгээр хандаха.
Обоодо шулуу шэдэхэгүй, обоогой эзэниие шэдэһэнтэй адли
Уулын оройдо мори харахагүй (газаалхагүй), сээртэй.
Гол уһан руу шээхэгүй, бузарлаха, лусадта хорлуулха.
Харгыда ябахадаа, хари газарай уһанда хүлөө угаахагүй, лусадай хорлолтой.
Уһа гол руу улаан моритой, яра шархатай хүн орохогүй, бузартай.
Газар нүхэлхэ, соолохогүй, нүхэ гаргабал, һү ба будаагаар бүтүүлдэг.
Мориной зэмсэг хүндэ үгэбэл, хүбүүнэй һүлдэ удамдань заяагдахагүй.
Хээрэ талада шүдэр, аргамжа хонуулдаггүй, хии амитан эзэлхэ.
Хээрэ уруугаа хараһан амһарта (тогоо, малгай г.м.) абадаггүй, эзэтэй байха.
Уула хада дээрэ хүнэй нэрээрнь дуудадаггүй, хии амитад һүнэһынь буляалдаха.
Галда һү адхадаггүй, сагаан зүйл харуулхагүй, гал дошхорхо.
Хэлэгүй адагуусанда халуун эдеэ умда үгэхэгүй, нүгэлтэй.
Эхэнэр хүн мал адууһа хараахагүй, хэшэгынь хоморжохо.
Гол уһа руу һү, шуһа оруулхагүй, лусад хорлохо.
Нойтон модо отолхогүй, лусадай хорлолдо хүртэхэ.
Газарта гадаһа зоогоод орхихогүй, газарай эзэн хилэннэхэ.
Хээрэ эшхэрхэгүй, һалхин бодохо, могой дуудаха.
Мориёо гэрэй ханаһаа уядаггүй, гай тодхор дахуулха.
Гараараа газар тулгадаггүй, газарай гай абадаг.
Адуунай толгой мүлжэдэггүй, хии морин доройтохо.
Бороогой ороходо, альгаа тодохогүй, сээртэй.
Үхэһэниие хүдөөлөөд гэдэргээ эрьежэ харахагүй, дахаха.
Байгаали бузарлабал, хэдэн үе удам дахажа, үһөөгөө абаха.

Хэрэглэгдэбэ: цахим сүлжээн, зоной хөөрөөн;Цырен-Намжил Очировай зурагууд