Хирээгэй хэлэнэй тайлбари

Хоёр юртэмсын дунда

Дэлхэйн арадуудай үльгэр домогууд ба уран зохёол соо хирээн (Corvus corax) дүрэ хэрэглэгдэдэг. Хөө хара зүһөөрөө, хахир хоолойгоороо, үхэһэн амитадай һэе эдидэгээрээ гай тодхор, хосорол зүгнэһэн муу ёротой шубуун гэгдэбэшье, абяа дууряажа шадаха, зүгнэхэ бэльгүүн аргаараа, хёрхо хурса нюдөөрөө, сэсэн мэргэн ухаанай һүлдэ тэмдэг гэгдэнэ. Зүүдэндээ хирээе үзэбэл, үгышье һаа, хүндэ ойртоод хаагалбалнь, үхэл дүтэлөө гэжэ ойлгомоор ха. Бодото ба хогоосон юртэмсэнүүдэй дундын холбоо байгуулдаг дээдын элшэншье гэгдэнэ. Бурхан шажан ба бөөгэй мүргэлдэ, дэлхэйн арадуудай үльгэр домогуудта хирээн дүрэ заатагүй оролсоод байдаг. Ирландиин сэрэгшэд хуяг дуулга дээрээ хирээн дүрсэ һиилэжэ, аза талаан асардаг гэжэ этигэдэг һэн, харин викингнууд далайн онгосонуудтаа хирээн дүрсэтэй тугуудые намилзуулжа урагшатай ябахаяа найдажа ябаа. Индеецүүдэй домогуудай удхаар хирээ гал, эдеэ хоол, буу зэбсэг асаржа, газар түбидэ ниигэмэй соёл (цивилизаци) байгуулбашье, бэеэ хубилгаха эди шэдитэй, хоёр юртэмсын дундуурхи тагнуулшан гэгдэнэ. Дайша Афина бурханай дуулга хирээгэй хоншоортой. Коряк, ительмен яһатан хирээе уг гарбалайнгаа тотемдэ тоолодог. Бурхан шажанда Эрлиг хаанай (Чойжал сахюусанай) элшэ, Гомбо сахюусанай нэгэ дүрэ гэхэ мэтээр тоологдодог.



Амитад соо тэрэ ухаанай талаар хүндэ дүтэ түрэлтэй һармагшантай хабаархуу. Бэень утаашаа 70 см, шэгнүүрынь 1,5-2 кг болохо. Ниидэхэ 50 км/ч зай гаталха аргатай. Ямаршье абяа, мүн хүнэйшье хэлэ дууряажа шадаха. Зэрлиг байгаалидаа 100 жэлдэшье амидарха гэдэг домогтой, үнэндөө эгээл ехэнь 40 жэлдэ амидарһан хирээ байһан гэхэ. Гэр бүлэ зохёоходоо, нэгэниинь нүгөөдэдөө тон үнэншэ, тэдэ эжэлшэн амидаржа, үндэр модондо, хабсагайда үргэн амһартай шанар һайтай уургай зохёодог. Март-май һарануудаар 4-6 үндэгэ дарадаг, дальбараануудаа эхэ эсэгэ хирээнүүдынь сугтаа тэжээдэг.


«Хирээ шубуунай хэлэнэй тайлбари»

Жэгүүртэнэй дунда хирээ онсо һуури эзэлдэг. «Хирээ хирээгэй нюдэ тоншохогүй» гэхэдээ, хирээнүүдэй отогой эб эе һайтай, «хирээгэй хүрэхэгүй газар» гэхэдээ холын зайда ниидэдэгыень тэмдэглэнэ. Хүнүүд хирээ шубуунай хаагалхада: «Сайн хэлэнш наашаа, муу хэлэнш саашаа» гэдэг. Тэрэнэй абяа гарахалаар, заатагүй муу юумэ зүгнэбэ гэжэ һаналтагүй, һайн удхатайшье байдаг юм. Тиимэһээ «Хирээ шубуунай хэлэнэй тайлбари» уншагшадта хүргэе. Урда сагһаа хүнүүд байгаалияа хёрхоор ажаглан, юртэмсын хамаг зүйлнүүдые амитай амигүйтэйнь тэнсүүлжэ, сасуулжа, гүнзэгы тодоор шэнжэлжэ шадаха байһан. 

1. Зүг шэгээр шэнжэбэл: баруун тээ дуугарбал дайсан, нүхэд, элшэн ерэхэ; хойноһоо дуугарбал, дайсан, хулгайшан ерэхэ; зүүн тээһээ дуугарбал, хүбүү дахуулһан эхэнэр ерэхэ.

2. Дуу абяагаар шэнжэбэл: гон-гон гэжэ дуугархадань эдеэ умдан олдохо; тан-тан гэбэлнь аяншан хүн ерэхэ; хан-хан гэбэлнь, элшэн ерэхэ; хайс-хайс гэбэлнь шонын добтолхо; гааг-гааг гэбэлнь, түни түвшэн байха; сон-сон гэбэлнь, хүн бүхэндэ муу; нэр-нэр гэбэлнь, олониитэдэ муу; гүү-гүү гэбэлнь, хүүхэн олдохо.



2. Сагаар тухайлан шэнжэбэл: хулгана сагта ноён хүндэ муу; үхэр сагта — хони мал гарзалха; бар сагта — һайн хүн ерэхэ; туулай сагта — мяха архи элбэгжэхэ; луу сагта — улас түрын зүгһөө шагналда хүртэхэ; могой сагта аяншан эхэнэр ерэхэ; морин сагта — һанаһан хэрэг бүтэхэ; хонин сагта — хэрүүл гараха, ном уншуулха хэрэгтэй; бэшэн сагта — айлшад ерэхэ; тахяа сагта — үдэшэ гү, али үглөөдэр хүйтэн һалхи бороо орохо; нохой сагта — түгэлдэр һайн үдэр; гахай сагта — үхи хүбүү дахуулһан эхэнэр ерэхэ.

Хирээ тухай һонирхомоор мэдээсэлнүүд

Хүнүүд хирээгэй хахир хаагалаанда һэжэгтэй хандадаг. Тиигэбэшье монгол туургатан алибаа юумые һайн талаһаань шэнжэн харадаг заншалтай. Гэрэй газаагуур хирээн хаагалбал, «хурай, хурай юһэн сагаан үндэгэ гаргаарай» гэжэ үреэдэг. Ямаршье муу зүүдэлбэл, һанаан бодолоороо һайн тээшэнь тайлбарилхада муу удхань сагаарха.

«Хирээн зүһэнь харашье һаа, зүрхэниинь сагаан» гэжэ урданай үбгэд хүгшэд хэлсэдэг. Хирээ"гэр бүлын" холбоогоор нэгэнтэ хоёр болобол, бүхы наһан соогоо таһаршагүй бүхэ харилсаатай байдаг. Нэгэнэйнгээ үхэжэ хосорбол, нүгөөдэнь үлэһэн наһандаа гансааран амидардаг. Хун шубуун мэтэ эжэлэйнгээ хойноһоо амияа хорложо «уянгалдаггүй». Шубуудта сахариг зүүжэ, эрдэмтэдэй шэнжэлхэдэ, нэгэеэ гээһэн хун шубуун ондоо ханитай болоһон байдаг. Харин хирээнүүд шэнэ ханитай болодоггүй. Үншэрһэн дальбараатай дайралдабал тэдхэлсэдэг, хүгшэрһэн эхэ эсэгэеэ хаянгүй хоол зөөжэ тэжээһээр хойнонь гарадаг. Ямаршье бэрхэшээл дабажа гараха шадалтай, шадабаритай шубууд гэжэ тоологдодог. Хон хирээ, хара хирээ, турлааг, шаазгай гэхэшэлэн хирээгэй омогой 12 зүйлынь эндэ бии. Хирээ 300 наһа наһалдаг гэжэ хүнүүдэй хэлсэдэгшье һаань, тэрэ баталагдаагүй, зарим эрдэмтэд 20-25 наһалдаг гэдэг.

Бөө шажантан хирээдэ шүтэжэ, «онгод тэнгэр ябажа байна» гэжэ бэлэгшээдэг. Элинсэг хулинсагуудай арюун һүнэһэд хирээгэй бэедэ ороод, хүсэһэн газараа ниидэжэ ошодог гэжэ тайлбарилдаг. Харин буддын шажанда хирээе дошхон сахюусад бурхадай тарни маанитай дахуул гэдэг.


Хирээ ехэ нарин мэдрэмжэтэй, зүншэ амитан. Хүнэй һайн мууе гансата илгадаг, нэгэ хараһан хүниие мартахагүй. Бидэ 33 абяануудые үзэгөөр тэмдэглэнэбди, харин хирээ 46 абяа гаргажа хоорондоо харилсадаг.

Агнуурида гарахадаа ангуушад буугаа уруунь харуулжа ябадаг, хирээ буу танибал хаагалжа, агнууриин аза үргөөхэ, хамаг ангуудта зарлаха. Хирээ хүсэтэй һалхи шуурганай, гай тодхорой болохоо байһые урид мэдэжэ, хүнүүдые һэримжэлүүлдэг. Голой эрьедэ хоёр хирээ аманһаа уурал гаргажа дундаа ярибал, дулаан уларил тогтохо.

Намартаа залуу хирээнүүд сугларжа, али орон руу ниидэхэеэ шиидхэнэ. Харин эхэ эсэгэнь нютагһаа гаража нүүдэггүй. Нютагайнгаа зониие бүгэдыень таниха болодог, дадаһан газартаа наһаа барадаг ха.

Өөрынгөө орон нютагые үхэжэ хатаһан амитадай һэе хогһоо сэбэрлэжэ, халдабарита үбшэнүүдһээ һэргылдэг, байгаалиин ариг сэбэрые сахидаг шубуун юм. Хирээ химиин утаанда хорсодоггүй онсо шанартай. Хирээе муу үйлэ зүгнэдэг шубуун гэлтэгүй, тэрэ муу ёро дуудадаггүй, эхэ байгаалиингаа нюуса дохёое хүнһээ түрүүн ойлгожо, һэргэлэн ябахые уряалдаг. 

Уурхайгаа үндэр газарта нарин нягтаар баридаг, ондоо шубуудай уурхай соонь үндэгэлһэн байбал, тэдэниие үлдэжэ буляалдангүй, шэнээр дахин бодхоодог боди сэдьхэлтэй, хүдэлмэришэ шубууд юм. Хэн нэгэндэ дадажа, нэгэнтэ һайн гэжэ һанабал, хани халуунаар нүхэсэжэ шадаха байһыень нэгэ гайхалтай һонин ушар гэршэлнэ. 

Хирээ хүн хоёрой нүхэсэһэн тухай Монголой уран зохёолшо Ж. Дашдондок «Хара шубуунай сагаан түүхэ» ном соогоо домоглон хөөрэһэн байна.

«Хара шубуунай сагаан түүхэ»

Нэгэтэ малшан эхэнэр Ц.Бөмбөөлэйтэй һанагдаагүй ушар тохёолдобо.



Дайнай хойнохи 1948 ондо Дорноговь аймагай Элстэй сүмын 18 наһатай малшан басаган нюргандаа арагаа үргэлэн, аргал түүжэ ябатараа, талада хүлөө хухаржа зүдэрһэн хирээе олобо. Гобиин хабарай хохин сагта гэмэлтээд, үлэн хооһон хэбтэһэн тэрэниие басаган хайрлаад, арагтаа хэжэ гэртээ асарба. Хирээ басаганай гарһаа эдеэлжэ, тэрээндэ хүсэд дадаа, араг соогоошье байршаа. Һүүлдэнь хүлэйнь эдэгэмсээр газаашань гаргахадань, тэрэнь ябажа үгэбэгүй.

Тэрэ сагһаа хирээ хүн хоёр нүхэсэжэ эхилһээр 60 гаран жэлнүүд үнгэршэбэ. 

Бөмбөөлэй хээтэй өөрынгөө хирээе олон шубууд сооһоо хухарһан хүлдэнь ургаһан сагаан үһөөрнь танидаг һэн.

-Түрүүн би хирээе хараалша хара шубуун гэжэ һанадаг һэм. Харин хожомынь хүнэй аша туһые мартадаггүй һайхан сэдьхэлтэй шубуун гэжэ мэдэбэб. Хирээ шубуун удаан ажаһуудаг гэдэг, харин анхан намтай ушархадаа, хэдытэй байһыень бү мэдэе. Эрэ эмыень мал шэнгеэр илгахаар бэшэ гэбэшье минии хирээ эмэ амитан байгаа. Хирээ эзэндээ ехээр дададаг, хэды зэмэлүүлбэ зангуулбашье, гомдоод арилбашье, удангүй гэдэргээ бусаад ерэдэг хорогүй сагаалмар амитан.

Тэрэ гэрһээ холо бэшэ Гүн-шандын хайлааһан модон дээрэ уурхайгаа түхеэрээ. Хирээ ухаатай амитан. Бөмбөөлэй абгай хаа-яа гэртэ газаагай ажалда малаа харахаа мартаһан үедээ хирээдээ хэлэдэг байгаа:

- Ши гэжэ хүнэй ажал хэжэ забгүй байхада, малаа харадаггүй ямар залхуу шубуумши! — гэжэ шангаар зэмэлхэдэнь, хирээ ойлгоод, ехэ аягүйрхэһэн гэмшэһэн хэбэр үзүүлэн, дээшээ ниидэжэ малаа эрьежэ хараад, эзэнээ харууһагүй мал дээрэ дахуулаад ошодог һэн.

Нэгэл муу юумэнь гэхэдэ, айлай газааһаа шүдэр ногто, тушаа, элдэб ялагар зүйл, толи, халбага һэрээ гэхэ мэтые зуугаад үүртээ, үгы гэбэл гэртэмнай асаржархиха. Манайхин хирээгээрээ хулгай хүүлэдэг гэгшэ аа гү гэжэ ехэл һанаагаа зободог һэмби.



Хээрэ хониной хурьгалбал, гэртээ ерэжэ ойлгуулхадаа, тооно дээгүүр далияа шууюулан ниидэнэ, хаагална. Удаань дахуулаад ошоно, харин нүгөө хирээнь гэртэһээ хүнэй хүрэжэ ерэтэр түрэһэн эмэ хониёо ээрэжэ һахижа байна. Мүн энэнь нэгэ ушартай һэн, хирээмнай хурьгалһан хониной удаажа (послед) эдидэг байба.

Ганса хирээтэй байһан аад, юун хоёрдохи хирээ тухай хэлэбэб гэбэл, манай хирээ эмэ амитан байжа, эрэ нүхэртэй болоод, үргэлжэ сугтаа ябадаг болоо һэн. Хүгшэнэй Улаан-Баатарта аргада хэбтэхэдэнь, шубууд хоюулан хойноһоонь ошоһон юм.

Баһа нэгэ һонин ушар болоһон. Нютагай нэгэ хүн Бөмбөөлэй хирээ шубуунай хэлэ мэдэдэг хадаа хараал хэжэ болохо гэжэ хушуунай зургаанда мүргэбэ. Тиин аймагай намын хороонһоо тушаалтанай ерэжэ шалгахадань: «Ямар хирээ шубуунай хэлэ мэдэхэ байха юм, хээрэһээ нэгэ үбшэн шубуу асаржа аргалхада, ниидээд лэ ябашоо һэн» — гэжэ ойлгуулба.

Тэрэнэй удаа хирээнүүд дальбараануудтай боложо, нэгэ үдэр зургаан жаахан хирээнүүдые дахуулаад ерэхэдэнь, Бөмбөөлэй хоол үгэхэ зуураа хэлэбэ: 

- Таанарһаа боложо намайе ноёд шалгаба. Дахин иигэжэ манайда олоороо бү ерэжэ байгты гэхэдэнь, шубууд ойлгожо, гэртэ дүтэлэнгүй, хайлааһан дээрээ һуудаг болобо. Хабарай хомор сагта үбэлдөө үүсэ хэхэдээ, Бөмбөөлэй шубуудтаа гэдэһэ доторой үбдэл-сүбдэл суглуулжа хооллуулна. Мүн өөһэдынгөө эдидэг хоолһоошье хубаалдана.

Хирээ зүншэ ухаатай шубуун. Далияа шууюулаад элин халин байхадань, тэрэ үдэр һайн мэдээн дуулдана. Ойро ойро ниидэжэ буугаад, хаагалбалнь, тэрэ үдэр хэрүүл гү, али һогтуу хүн ерэжэ шууяа татаха.

Улад зоной юуншье гэжэ хэлсэжэ байбалнь, Бөмбөөлэй тоонгүй, өөрыгөө ядарһан амитадта туһалнаб гэжэ бододог һэн.



Хүгшэнэй иишэ тиишээ ошоходо, хоёр хирээнь хүүгэдтэл хойноһоонь дахаад лэ ябана. Яагаадшьеб ябаха болоһыень мэдэжэрхидэг. Почта шэрэдэг машинаар аймагай түб ороходонь, машинынь алдангүй дахана. Машинын урда хойно ниидэжэ ябаһан шубуудые хүгшэнэй хүбүүн хараад: «Эжын шубууд ниидэжэ ябана». — гэдэг һэн ха. Заримдаа шубууд бүри шууданай урдуурнь гаража ниидээд, хайшаа ошохыень урид мэдэнхэй, тэрэ газартань үни ерэшэнхэй хүлеэжэ һууха. Почтын машинын ябадаг замыень мэдэхэһээ байтагай, аймагта буудаг айлдань машинаһаа урид хүрэжэ ерэнхэй, газаань угтажа байха. Нэгэ дахин аймагта буудаг айлайнь борсоо хадагалдаг мэшээгынь хоёр хирээнь эблэржэ соолоод, борсоһоонь тоншожо эдеэд, хүгшэндэ шангаар зэмэлүүлһэнэй удаа хулгай хэхэеэ болиһон гэдэг.

Тэрэ жэлдэ намар-үбэлэй забһарта Бөмбөөлэйн бэе шэлээрхээд, хото руу эмнэлэгтэ хэбтэхэдэнь, хирээнүүдынь эрьежэ ошоһон байна. Поезддо һуухыень хараад, бүхэли һүнеэрээ вагон дээрэ һуужа юм гү, зэргэсэн ниидэжэ гү, урид ерэшэнхэй байгаа бэлэй. Хүгшэнтэй сугтаа нэгэ палатада хэбтэһэн хүн операцида орохо байжа, хоёр хирээ хэдэн хоног сонхо дээрэ һуужа, муу ёро намда зүгнөө юм аабы гэбэ. Тиихэдэнь хүгшэн: «Юун муу ёро байха бээ, энэшни минии муу хоёр шубуу намдаа һанаагаа зобожо, бүри шэг шарайдаа гарашанхай, харлашанхай бэгзылдэжэ һуужа байна ха юм», — гэжэ хүгшэн хэлэжэ, тэрэ хүнэй һанаа амаруулба.

Хоёр хирээнь эзэнэйнгээ тэдэниие обёорһониие мэдээд, ехэ баярлаад ниидэсэгээбэд. Хүгшэн хирээнүүдэйнгээ ерэһые үхибүүдтээ дуулгажа, мяха захижа асаруулаад, шубуудаа хооллуулба. Тиигээд хоёр шубуудаа гашайдаба:



«Та хоёр гэр байра, мал ахуйгаа хаяжархёод, яажа ябаһан хүүгэдбта? Би удахагүй эдэгээд, гэртээ харихаб. Та хоёр хотын хирээнүүдтэ илгуулжа, хог эдижэ ябаа бэзэт. Одоо гэртээ харигты!» — гэхэдэнь хоёр хирээнь аба эжыдээ зэмэлүүлһэн хүүгэд мэтэ шугшылдан байтараа, гэр орон тээшээ ниидэшэбэд.

Эдэ хоёр хирээ хэр холоһоо ниидэжэ ерээб гэбэл, Бөмбөөлэйн ажаһуудаг Хүбсэгэл сүмэнь Дорноговь аймагай Сайншанд хотоһоо 170 км холо байдаг хилын сүм. Сайншандһаа Улаан-Баатар хүрэтэр 450 км, тиимэһээ хоёр хирээ 620 модоной газарта ниидэжэ ерээ гээшэ. Харин поезд үдэшын 9 сагһаа үглөөнэй 9 саг хүрэтэр ябадаг байна. 

Хотын аргаламжын газарта хойноһоонь дахажа ерээд, хэбтэһэн палатыень бэдэржэ, 300 гаран сонхонуудаар шагаажа хараһаар, эзэнээ бэдэржэ олоо юм гэхэ. Бөмбөөлэй эжын хирээ һайн һанаатай хүниие алдадаггүй. Илангаяа, нютагайнь Л. Гайхал гэжэ хүндэ ехэ дуратай һэн. Тэрэ хүнэй гэртээ үгы байбалнь, ондоо хүнэй гарһаа хоол эдидэггүй, харин Гайхалай аша басаганай гарһаа эдидэг байба. Нэгэтэ телевидениин хүнүүд хирээгэй бичлэг зураг абаха гэбэ. Хүгшэн нюусаар абагты гэхэдэнь, оператораа гэрэй бараан доро нюугаад, сурбалжалагшань гэрэй хаяагаар хаража хүлеэбэ. Бөмбөөлэй эжы хүниие дуудаһандал хирээнүүдээ дуудаба. Тэдэнь ерээд, нюугдаад һууһан камератай хүнэй толгой дээрэнь һуушаба. Иигэжэ зураг абажа шадангүй үлээд, хожомынь мяханай комбинад ошожо, ондоо хирээгэй зураг буулгаад, теледамжуулгаа бүтээһэн.

Хирээ хамагһаа ута наһатай, сагаан жавжатайнь бүришье үлүү наһалдаг гэдэг. Губиин жиирэй монгол малшан эхэнэр 60 гаран жэлэй туршада нэгэтэ абарһан хирээтэеэ нүхэсөө. Иигэжэ хирээ хүнһээшье үлүүгээр хүнэй туһалһые мартадаггүй, эелдэр сагаан һанаатай шубуун гээшэл. Бөмбөөлэй хүгшэн хирээнүүдэйнгээ дальбараануудые энхэржэ, хоол умда абажа тэжээлсэдэг. Иигэжэ газар түбиин хүн ба тэнгэриин жэгүүртэн хоёр хани нүхэд боложо ябаһан тухай түүхэ иимэ байна".



Хэрэглэгдэбэ: гэрэл зурагууд сахим сулжээнһээ ба Чингис Шонхоровой зурагуудай (2020 оной) альбом сооһоо абтаба; үгүүлэлэй удха ном судар, сахим сүлжээнһээ абтажа, зарим хубинь Монголой уран зохёолшо Ж. Дашдондогой зохёолһоо буряадшалагдаба.