Уран бэлигэй уута баян

Россин габьяата артист нэрэ зэргэтэй абьяас бэлигтэй зүжэгшэн, мүнөөшье түрэл театрайнгаа тайзан дээрэ гаража, үнэншэмөөр, уранаар наадажа харагшадаа баяcуулhаар.


«Би — Толгонай»

2021 оной хабар Хоца Намсараевай нэрэмжэтэ буряад драмын театрта Чингиз Айтматовай бэшэhэн «Материнское поле» гэhэн туужаар Буряадай арадай артист Баир Бадмаев «Би — Толгонай» гэһэн ганса хүнэй наададаг зүжэг зохёон найруулаа. Энэ зүжэгтэ Должин Тангатова ажабайдалай хүшэр хүндэ дабаае гаталха заяатай эхэнэрэй роль гүйсэдхэнэ. Дайнай үеын үлэнхэ байдал дабаха шадалтай, ханияа, хайрата хүбүүдээ алдаһан эхэнэрэй сэдьхэлэй үбшэн, голхорые уранаар зүжэгшэн харуулжа шадаа. Буряад театрай хоер зүжэгшэд Должин Тангатова, Баяр Бадмаев суг хамта үнинэй худэлдэг, тиимэhээл бэеэ бэеэ дэмжэн, энэ зүжэг зохёон табижа, аяар холын Кыргыстанда, Чингис Айтматовай нютагта зүжэгөө харуулха золтой байгаа. Бишкек хотодо «Айтматов болон театр» гэhэн уласхоорондын фестиваль табан жэлэй нэгэ удаа үнгэргэгдэдэг заншалтай. Тэрэ фестивальда «Би — Толгонай» гэhэн зүжэг Буряад театр харуулжа, дээдын шагналда хүртөө. Хэзээшье сэдьхэл зосоомнай хүлгөөтэй байгаа гээд режиссер Баир Бадмаев хөөрэнэ.


— Суута уран зохеолшоной нютагта, ондоо шажан мүргэлтэй, ондоо яhатан соо ороод, тэдэнэй үнинэй hайн мэдэхэ зүжэг харуулха гээшэ харюусалгатай юмааб даа. Тиибэшье энэ монозүжэг табиха болоходоо, гол роль Должин Жаргаловнада дурадхажа, эгээл таараха гээд гансата hанаандамни ороо hэн. Олон жэлдэ сугтаа хүдэлнэбди, hанал хусэлыень, зан абарииень hайн мэдэхэ болонхой, тиихэдэ аргагүй дүршэл ехэтэй зүжэгшэн болоно, — гэжэ найруулагша Б.Бадмаев хэлээ hэн.

Yнэхөөрөөл, Должин Тангатова харагшадай анхарал гансата татажа абаад, час хахадай зуура, нэгэ амин дээрэ Толгонойн дүрэ уранаар наадажа харуулна. Тиин Бишкектэ зүжэгэй hүүлээр халуун альга ташалгаар баяраа мэдүүлээ.

— Энэ зүжэг бэлдэжэ эхилхэдээ, Чингис Айматовай нютаг ошожо харуулбал, ямар гоё hэм даа гээд сэдьхэлдээ бодоо бэлэйб. Теэд hанаhандаа хурэжэ, Бишкек ошооод байхадаа ехэ баяртай байгаабди. Ехэ дулааханаар угтажа, зүжэгөө харуулха үглөөнэй 11 сагта заалаар дүүрэн зон суглараа, hүүлээрнь хүшэгын саана жэрылдэжэ зогсоод булта гарыемни барижа, тэбэреэд таалаад, баяраа мэдүүлхэдэнь, ехэл урматай байгаа — гээд, Россин габьяата артист Должин Тангатова хөөрэнэ.

Буряад театрай бага заал соо «Би — Толгонай» гэhэн зүжэг дахяад табигдахадань, баяртай ехэ ушар болоо. Буряадта ажаhуудаг киргиз яhатанай эблэл Чингис Айтматовай фестивалиин шан зохёохы бүлэгтэ дамжуулаа. «Атаа-шур» — «Отчизна» гэhэн эблэлэй түрүүлэгшэ Алымбек Абжамилов статуэтка бэлэг, мүнгэн шан барюулаа hэн.

Эжы абын үршөөлөөр...

Должин Тангатова зохёохы замдаа олохон лэ иимэ голтой, хүсэл зоригтой шанга эхэнэрнүүдэй дурэ уранаар харуулhан байха. Уран һайханай фильмнүүдтэшье хабаадаа, тэдэнэй нэгэн гэхэдэ «Белый ягель» кино һанагдана.

Ёһотойл уг удамайнгаа шанга заншал абажа, наринаар сахижа, гансаардабашье, эхын ехэ хүсэл харуулжа баһал шадаа. Холын хойто зүгтэ, үсөөн арад болохо ненценүүдээ хэлэн дээрэ тиимэ үнэншэмөөр гоеор наадаха гээшэ зүжэгшэнэй аргагүй ехэ бэлиг гээд тэмдэглэмээр.

Хэзээшье эдир багаһаань ухаан бодолдонь, бэедэнь шэнгэһэн аба эжын ёһо гуримай һургаалhаа хүн гээшэ хайшаашье зайлахагуй. Юһэн үхибүүдэй долоодохи Должин басаган эгэшэ аханарай мүрөөр лэ дабшаха, урдаа хараха жэшээтэй үндыгөө.

— Багаhаа би хатарша болохо хүсэлтэй байгааб. Цыпелма эгэшэмни гүрэнэй дуу, хатарай «Байгал» ансамбльда хатардаг hэн. Нэгэтэ абамни Улаан-Yдэ ерээд Буряад драмын театр ошоходонь, зүжэгэй урда тээхэнэ залуу бэлигтэйшүүлые шэлэн абалга болоно, артистын hургуулида эльгээхэ тухай соносхол хэлэгдээ. Тиигэжэ абамнай гансата намайе эльгээхэ гэжэ шиидхэбэри абаhан байна. Зүжэгшэн болохо зүүдэндээшье зүүдэлээгуй би уран hайханай талаар бэлэдхэл хээ хэбэртэй болоод лэ, Улаан-Yдэ ерээд, шалгалта гараад, Ленинградай дээдэ hургуулиин оюутан болошоо бэлэйб, Буряад театрай гурбадахи студиин, — гэжэ энеэбхилэн Должин Тангатова хөөрэнэ.

— Эжы абамнай маанадаа, 9 хүүгэдээ, мүнөөнэйхи шэнгеэр эрхэлүүлжэ байгаагүй, тэрэ үеын зомнай шанга хүнүүд ха юмдаа, юумэ шадахагуйб гэжэ огтолон хэлэжэ болохогүй, hажаалдаад лэ, дахаад лэ хэжэ hурадаг юм гэжэ нэгэнтэ бэшэ түрэлхидэй заабари Должин Жаргаловна наhан соогоо hанажа, хүүгэдтэйшье хэлэжэ мүнөө байдаг юм. «Хээ hаа, хэhэн шэнгеэр ажалаа хэгты» гэhэн үгэнүүд заяандаашье мартагдадаггүй.

Эхэнэрэй энэрхы сэдьхэл

Должин Тангатовагай таби наhанай ойдо зорюулагдажа Буряад драмын театрта «Эжыетнай эрьенгээ» гэhэн Надежда Птушкинагай бэшэhэн «Пока она умирала...» гэhэн пьесээр зүжэг табигдаа. Зохёол бүхэнэй үүргэ удхыень онсо өөрын харасаар удхалжа үзөөд, тэрэнэй зүбөөр олондо дамжуулха, харуулха хүсэл hанаан харюусалгатайшье һаа, hонирхолтой мэдэрэл түрүүлhэн ушар болоно. «Эжыетнай эрьенгээ...» гэһэн зүжэг Ленинградта сугтаа һураһан Буряадай соелой габьяата ажаябуулагша Баирма Жалцанова табиһан байна. Харагшадай һанаанда ехэ таараһан энэ зүжэг театрай номой сан сооhоо оложо, Должин Тангатова өөрөө шэлэжэ абаһан байна.

— Манай студиин театрта хүдэлжэ эхилхэдэмнай, Владимир Ильич Кондратьев ахамад режиссероор хүдэлжэ байгаа, хоёрдохи багшамнай болоно. Табиhан бүхы зүжэгүүдтэнь наадаhан байнаб. Тиихэдэ Владимир Кондратьев Монголдо энэ пьесээр зүжэг табижа, «Yхэхын хоорондо» гээд нэрлэhэн юм. Эжыдээ зорюулжа абааб, энеэдэтэйхэн, зөөлэхэн, тиибэшье хажуугаарнь гансаардаhан зон тухай зүжэг болоно. Энэ ушарта унинэй угы Владимир Ильич дээрэhээ хаража баhал намда туhалаа бэшэ гү? — гэжэ зүжэгшэн hанамжална.

Он жэлнүүдэй хэды ходорон ошобошье, «Эжыетнай эрьенгээ» зүжэг хүн бүхэнэй сэдьхэлдэ дулаахан мэдэрэл түрүүлхэ, hанаа бодолынь тэгшэлхэ үүргэтэй. Наhандаа хадамда гараагүй, үри хүүгэдгүй эхэнэр эжынгээ hанаае амаруулха гээд, харанхы үйлсэдэ уулзаhан бүhэтэй хүниие үбгэмни боложо, эжытэймни танилсагты гэжэ гуйгаад, эжыдээ агшам зуурын баяр үзүүлхээ оролдоно. Наhанай эсэстэ нэгэ хэды зуурашье hаа, али гэбэл хэдыхэн hара, хэдыхэн үдэрэй багаханшье hаа, баяр гансаардаhан хүнэй сэдьхэлые хэды ехээр сэлмээхэ арга байна гээшэб, гэр бүлын жаргалай ошо бадарааха...

Түрэлхиин абьяас

Ленинград хотодо танилсаад, табан жэлэй туршада оюутан хаһын золтой саг сугтаа үнгэргэhэн Баирма Жалцанова тиихэдэ ерээдүйн зүжэгшэнэй онсо абари зан, шадабари шэртэн адаглаhанаа дурсана.

— Должин залууhаа зохидхон, зүрхэтэй, ажалша хүн, ёhо заншалай hургаалитай. Гэртээ, олониитын ажалда, хэшээлнүүдтэ тон лэ харюусалгатайгаар хандадаг hэн. Багшанарнай «шаажан манай статуэтка» гээд нэрлэдэг байгаа. Театрта хүдэлжэ эхилхэдээ Должин Тангатова гое hайхан үндэр бодолтой хатан эхэнэрнуудэй рольнуудые наадажа эхилээ, харин сугтаа hураhан бидэ, Должиной шог зугаатай рольнуудые ехэ уранаар наададаг байhаниие мэдэнэбди. Теэ мүнөө ямаршье роль наадаха дүршэлтэй болонхой, үшөөшье наадаха, түрэлхиин абьяас, бэлиг шадабаринь сэгнэшэгүй, — гэжэ найруулагша Баярма Жалцанова тэмдэглэнэ.


Агшам зуурын, үнгэржэ байгаа үдэрэй улзы хэшэгтэй байдал мэдэрhэн Россин габьяата зүжэгшэн Должин Тангатова мүнөө дээрээ дүрөө дээрээ. Хүсэл бодолынь гүнзэгы, сэсэн, гэхэ зуураа, дам саашань hарабшалан хараха болбол, үшөөшье сэдьхэл заһамаар, һанаанда хүрэмөөр хэрэгүүд уряална ёhотой. Тиимэhээл Буряадай уран шүлэгшэ Шуя-Ханда Базарсадаевагай мүрнүүдые дурдамаар:

«... Яаһан гоёб энэ түби,
Амиды мэндын алхам бүхэн,
Арюун хэрэг, ажал, нүхэднай...»