Хүбсэгэлэй буряадуудай дуунууд

Ага найман эсэгын таһардаһад ехэнхидээ Дорнод Хэнтэй аймагуудаар, харин Аха, Захаамин, Түнхэн нютагуудһаа гарагшадай үри һадаһад Хүбсэгэл нуурай эрьеэр, мүн баруун аймагуудаар түбхинөө. Буряад гарбалтан Монголой алишье аймаг хотонуудаар таража һууришанхай. Сагай эрхээр түрэһэн газар нютагтаяа хахасаад, «тасарсан мах, үсэрсэн шус» болоһон зоной үри бэе, удамууд аба эжынгээ заажа үгэһэн дуунуудые, үльгэр домогуудые сэдьхэлдээ хадагалжа, саашань дамжуулжа, буряад угсаатаниие түлөөлжэ ябаһанаа элирхэйлжэ ябадаг байна. 




«Хүбсэгэлэй буряад дуунуудай суглуулбари» ном 2018 ондо хэблэгдэн гараа юм. Тус ном дотор 200 һайса гаран буряад дуунуудай үгэнүүд үгтэнхэй. Зарим дуунуудынь танил, манай эндэ дуулагдадаг, харин олонхинь мэдээжэ бэшэ. Монгол Уласай түрын дээдэ шагналтан, Хүдэлмэриин габьяагай Улаан Тугай ба Алтангадаһан одонууд шагналтай, Буряад Уласай соёлой габьяата зүдхэлтэн, эрдэмтэ мэргэн Л. Галбаабадраа гуай тус дуунуудые уран зохёолшо Ц. Ариунтуяа гэгшэтэй хамта эмхидхэжэ согсолбо. Ном һанаашалан хэблүүлэгшэнь Пунцагийн Цагаан болоно. Эблүүлжэ, хинан тохилдогшонь Г. Баттогтох, ноото бэшэгшэнь Т. Жаргалсайхан. Энэ ном соо байһан дуунуудые уншаад, хараад байхадаа, манай уран бэлигтэн, мэргэжэлтэ дуушад ба һайн дуранай дуушадта туһатай байжа болохо гэжэ һанагдаад, уншагшадай анхаралда дурадхагдаба. 



«Оролто үгэ» соогоо Пунцагийн Цагаан иигэжэ бэшээ:

«Би болбол сэдьхэлдээ галтай, сээжэдээ эрдэмтэй зон олонойнгоо үндэһэн гайхамшаг урлаг: арадай дуу уламжалуулха хэрэгтэ нэгэ дуһал нэмэхэ һанаалан монголой хоймор нютаг Хүбсэгэлэй угсаатанай дуунуудые суглуулжа соморлиг (сборник) болгон гаргажа байнаб. Хүбсэгэл аймаг хүнэй һайниие ба байгаалиин үзэсхэлэниие багтааһан гайхамшагтай нютаг. Тиимэһээ эндэхи зоной дуулаһан дуунууд сэдьхэлэй оёорһоо бурьялан гарадаг юм. Бидэ „Дархад дууны цоморлог“ гэһэн бүтээлээ 17-хи жаранай тахяа жэлдэ 2017 оной эхиндэ уншагшагтаа дурадхаа һэмди. Нютагайхид, уншагшаднай энэ бүтээлдэмнай ехэтэ баясан үгын һайнаар магтан хүлеэн абаа, урмашуулаа. Тиин хэлэ бэшэг шудалдаг залуушуултай хамтаржа, эрдэмтэд мэргэдэй шэнжэлгээнүүдтэ түшэглэн, арадай абьяастанай дууладаг дуунуудые нэмэн баяжуулжа, „Буриад дууны цоморлог“, „Хотгойд дууны цоморлог“ һубарилаа 2018 оной эхиндэ толилуулжа үргэн олондоо хүргөөбди. Дундаршагүй далайдал аялга дуугаа дуулажа ябадаг арад түмэн тус дуунай согсолбориимнай жэнхэни зохёогшонь мүн гээшэ». 

Ном соо ороһон дуунуудые «хувилбар бүрийг» (вариантнуудынь) орхингүй оруулхаяа хүсэлэгдөө. Тус ном бэшэхэ сагта нютаг бүриин эдэбхитэд оролсон, дуунуудые бэдэрэн оложо, бэшэжэ үгэжэ байгаа. Энэ буянта ажалынь аялга дуунай алтан жасын баялигта аргагүй ехэ нэмэри болоо! Иимэ ажал хэһэн зониие монголоор «хөмрөг үүсгэгч» (хөмрөг — кладовая, закрома) гэдэг, харин энэ статья соо хүн бүхэниие тиигэжэ нэрлэнгүй, нютагынь ба нэрынь бэшээд орхие.

Эхэ нютаг, арад түмэн тухай дуунууд

Буряад ороной баруун аймагуудһаа хилэ дабан гарагшадай удам Монголой хоймор нютагуудаар, мүн бэшэшье аймагуудаар таран һуурижабашье, угсаата буряад дайдаяа мартангүй, дуундаа дуулажа, ном һудартаа мүнхэлжэ байдаг байна. Саг сагта буряад гарбалтан хорбоо юртэмсэдэ тохёолдоһон үзэгдэлнүүдые һайтай муутайнь тэбшээд, этигэл найдал дүүрэн, сэдьхэл бодолоор үндэр ябаһыень дуулажа ябаһан дуунуудынь гэршэлнэ.



***
Үбэр-Монгол угсаатай
Үбгэн буурал хонгоодор
Үхэрынь туруун холбоотой
Үбгэн буурал Санага
Ара-Монгол угсаатай
Абай буурал хонгоодор
Адууниинь туруун холбоотой
Аглаг баян Санага
Хори-Монгол угсаатай
Хүгшэн буурал хонгоодор
Хониниинь туруун холбоотой
Хотогор баян Санага.
***
Үргэн һайхан Утаатамнай
Улаан болдогһоо эхитэй
Иигэжэ һууһан бидэнэр
Эжы абаһаа эхитэй.
Сэлгеэ һайхан Утаатамнай
Сэнхир голһоо эхитэй
Сэнгэжэ һууһан бидэнэр
Эжы абаһаа эхитэй.
Утаата, Цэденжав Цэрэндулам
***
Алтан дэлхэйдэ түрэһэндөө
Арадтаа алдартай ябаарай
Айдар залуу наһандаа
Ашатын эрдэмы хураарай.
Энээхэн дэлхэйдэ түрэһэндөө
Эргэндээ алдартай ябаарай
Эдир залуу наһандаа
Эрдэмые шамдан хураарай.
Санага, Монгол таабай
***
Алтанхан Донгойнгоо сэсэрлиг дээрэ
Ардагаа табихамни сэнгэжэл байг.
Айдархан наһанайнгаа эдирхэндэ
Аяатай ябахамни мандажал байг.
Сэлгеэхэн Донгойнгоо сэсэрлиг дээрэ
Шэлдэгээ табихамни сэнгэжэл байг.
Сэнгэлигхэн наһанайнгаа эдирхэндэ
Сэсэнхэн ябахамни мандажал байг.
Дүтэлүүр, Гармаева Ханда
***
Даяндээрх хашиуян дуу
Хасагһаа гарбалтай
Хан Хурмастаһаа заяатай
Хамаг бултые захирһан дайшан
Хан Даяндээрх хашиуян
Дээд тэнгэриһээ изагууртай
Дэлхэйдэ суутай болоһон
Даяндээрх хашиуян
Бурханы шажинда сэб оруулахгүй гэжэ
Буман хубарагын урда тангариглаһан
Буянтай дээдэсын шүтээн
Богдо Даяндээрх хашиуян.
Санага, Лам Лувсанням
*Бум — 100 мянг.; хашиуян (хошууч? — тэргүүн (авангард) цэргийн удмарч)
***
Урда уулын оройдо
Уюу номин эрдэни
Уураг сүүгээ шэмүүлһэн
Ухаантай эбиимни эрдэни даа.
Саада уулын оройдо
Сахюур номин эрдэни
Сайхан сүүгээ шэмүүлһэн
Сэсэнхэн эбиимни эрдэни даа.
Цагаан-Үүр сүм, Дамдин Оюунчимэг
***
Хөвсгөл (Хүбсэгэл) далай
Хөвсгөл далайн манан соо
Хүлэг онгосо сүүмэлзэнэ
Хүгшэд үбгэд буурлууд соо
Хүгжилтэй зугаа дэлгэрэнхэй
Үргэн далайн манан соо
Үндэр Жанхай сүүмэлзэнэ
Үетэн олон залуушууд соо
Үгэ зугаа дэлгэрэнхэй
Нарийн далайн манан соо
Нанжин Хатгал сүүмэлзэнэ
Насань бага залуушуул соо
Наада зугаа дэлгэрнэ.
Цагаан-Үүр сүм, Л. Сайнхувьт
***
Хүхэ мүнгэн һарьдагнай
Хүхэ мүльһэн эхитэй
Хүгшэн буурал нютагтаа
Хүбүүд үхидтэеэ һууябди
Сагаан мүнгэн Бүрэнхаан
Сагаан таабай төөбийнарай
Сарюун һайхан нютагтаа
Саруул ухаантай һууябди.
Ханх сүм, Самдан Баасандулам
***
Хангайн нюрганда дуудаха
Халюун буга л бэзэ
Хабаржаани талада зохорхо
Хабтаасайн буха л бэзэ
Зүр хүзүүндэ дуудаха
Зургаан һалаа буга бэзэ
Зуһаландаа зохорхо
Баабайн алаг буха бэзэ
Нарииндаа дуудаха
Найман һалаа буга бэзэ
Намарзаанда зохорхо
Нагасын улаан буха бэзэ
Авирхандаа дуудаха
Арбан һалаа буга бэзэ
Армагта зохорхо
Абгын сагаан буха бэзэ.
Цагаан-Үүр сүм, Л. Сайнхувьт
***
Ерэн хээтэй сэргэмнай
Ерыт уяыт гэжэ байна
Ехэ буянтай баабаймнай
Манайда айлшалыт гэжэ байна.
Баржагар хээтэй сэргэмнай
Бариит уяыт гэжэ байна
Баабай ехэ бууралнай
Манайда айлшалыт гэжэ байна.
Л. Цэрэнлхам
***
Зандан бүрээтэй ташуур
Занданхан бүрээтэй ташуураа
Заганхан улаандаа барюужамди
Залуудаа ханилһан шамхантаяа
Замбуулин хурваадаа жаргуужамди
Үйһэнхэн бүрээтэй ташуураа
Үндэрхэн улаандаа барюужамди
Үелэн ханилһан шамхантаяа
Амидаран жаргажа ябуужамди.
Эмч Нямаа
***
Налшагар жалгын эхиндэ
Наратай байхань юунэйхиб
Найза хонгор тэрэмни
Наашагүй байхань юунэйхиб
Хотогор жалгын эхиндэ
Хуратай байхань юунэйхиб
Хонгор жаахан тэрэмни
Холодоод байхань юунэйхиб.
Цагаан-Үүр сүм, Д. Гомбоодой таабай.
***
Арадаа тогтооһон маные
Арадаа тогтоһон маные
Арюунхан һалхин (һальчин) таларуулна
Айдархан наһанайм мунхагые
Баабайн һургаал гэрэлтүүлнэ.
Энгэртээ тогтооһон маные
Эршэтэй һалхин таларуулна
Эдирхэн наһанайм мунхагые
Иибиин һургаал гэрэлтүүлнэ
Уулада тогтоһон маные
Урихан һалхин таларуулна
Ухаанай мунхаг баларые
Уюун эрдэни гэрэлтүүлнэ.
Ханх, буурал үбгэн Бямбажав
***
Одон хаанаб гэхэдэ
Огторгойдоо бүдэхи
Ухаа ороо үдыдөө
Манай зосоо бүдэхи
Мүшэн хаанаб гэхэдэ
Манан соогоо бүдэхи
Мэдээ ороо үдыдөө
Манай зосоо бүдэхи.
***
Нарһан соохи түлеэгээ
Наратай байсарын хулгайлаа
Наадан соохи дүүхэйгээ
Ахайтай байсарын хулгайлаа
Хуһан соохи түлеэгээ
Хуратай байсарын хулгайлаа
Хатар соохи дүүхэйгээ
Хадамтай байсарын хулгайлаа.
***
Хяагтын Хираанда мрдоходоо
Хасагай һургуули һураял даа
Хасагай албанда мордоходоо
Хамтаараа мэндэ ерэел даа
Бургааһатын Хираанда мордоходоо
Буугай һургуули гараял да
Бурхан багшын зарлигаар
Бултаараа хамта ерэел даа.
***
Хабтагай сагаан Санагада
Хамаг зониие урижа
Хан Хурмас уулашаг
Хабатай һайхан дасан барюулаа
Үргэн сагаан Санагада
Үргэн олые урижа
Үндэр ехэ дасангые
Үбгэн шэрээтэ барюулаа
Намарай налагар сагта
Номтын сэлэгэр талада
Ном хуралай дасангые
Найрлажа байжа арамнайлһан
Зүйл бүриин бурхад залаатай
Зула хүжэ бадараатай
Зуун зуун үедэ мандаһан
Зундуй шэрээтын барюулһан дасан.
***
Улаараа гэшхээд ерэхэдэм
Ургаһан ногоониинь зөөлэхэн
Урихан хүүхэдтэй ерэхэдэм
Ураг эльгэн зөөлэрнэ
Хүлөөрөө гэшхээд ерэхэдэм
Хүхэхэн ногоониинь зөөлэхэн
Хөөрхэн хүүхэдтэй ерэхэдэй
Эльгэ зүрхэмни зөөлэрнэ.
эрдэмтэн Л. Галбаабадраа
***
Наранбумбатын рашаан (аршаан)
Найман Манлын адистай
Наранбумбатын аршаан
Найман зүгтээ ундаргатай
Набша сэсэг дэлгэрһэн
Настан буурал, нялхаста
Насны шэди хайрлаһан
Зунай гурбан һарада
Залуу хүгшэнгүй суглараад
Зүйл бүриин аршаанһаа
Заа зааханаар хүртэһээр
Загуурдиин зоболонһоо сүлөөрнэ
Байра байдалынь ажаглабал
Байса хадалиг уулатай
Балмад хэрзэгы хандабал
Бүрин табин дохёотой
Аргадажа бишэрэн хүртэбэл
Алда бэеые амаржуулмаар
Аша туһаяа хайрламаар
Арюун тунгалаг аршаан.
П. Сайхувьт
***
Ганганаһаар дэгдэхэ
Галуунай хүбүүн баяртай
Газардажа хосорхо
Тахяагай үри гомдолтой
Тойролдожо дэгдэхэ
Тохорюунай хүбүүн баяртай
Тоншуулажа хосорхо
Тахяагай үри гомдолтой
Эрьелдэжэ дэгдэхэ
Элеэгэй хүбүүн баяртай
Эдилгэндэ хосорхо
Тахяагай үри гомдолтой.
***
Шоовон Доржиин Санжаань
Монгол болохонь яагааб
Шобхол сагаан сарьдагынь 
Гүбээ болохонь яагааб
Дуратай түргэн бороонь
Дуугаа татахань яагааб
Дуурама сагаан шарайнь
Дун сагаан шүдэтэй болохонь яагааб.
Хүх голын Лочингийн Дуламсүрэн
***
Шонын эдихэ мориие
Унангүй яахаб даа
Шорондо хосорхо бэеые
Ябангүй яахаб даа
Хирээн хэбшэхэ мориие
Унангүй яахаб даа
Хэзээдэ хосорхо бэеые
Ябангүй яахаб даа.
Санага, Долгор Доржиева



Алтаргана тухай домог

Алтаргана бол буряад арадай дуун бэлэй. Алтаргана гээшэ алтан харгана (caragana) монголой дайдаар элбэг дайралдадаг эшэ бүхэтэй, үндэһэниинь гүнзэгыдэ ургадаг һөөг ургамал юм. Буряад зон ами бүхэтэй алтарганые ута удаан оршохын бэлгэ тэмдэг гэдэг. Монгол даяарта тэрэниие муу зүйлһээ хамгаалха тэмдэг гэжэ гэрэйнгээ тотогодо хадагалдаг. 

Урда сагта нэгэ номшо мэргэн хүн шүдхэртэй дайралдаад, хэниинь юунһээ айдаг тухай хөөрэлдэбэ. Тиигэжэ шүдхэрынь хубарагта хэлэбэ:
- Заа, би алтан харганаһаа айхабтараар айдаг юмби — гэбэ, харин хубараг:
- Заа, бишни аагтай сай, өөхэтэй мяханһаа ехээр лэ айдагби — гэжэ хэлэбэ.

Тиин удангүй тэрэ хоёр дундаа муудалдажа, багтахаяа болибо. Хубарагынь шүдхэрэй арга олохын тула алтан харгана соо орожо хоргодобо. Шүдхэр харгана руу орожо шадабагүй, тиигээд сай мяха обоолоод хүлеэбэ, хүлеэжэ ядаад арилшаба. Хубараг харгана сооһоо гаража, һайхан сай, тарган мяха садатараа эдеэд, гэртээ элүүр мэндэ харижа амар жаргаһан гэжэ домогтой.

***
Ара газар ургаһан
Аса бүхэтэй алтаргана
Альган дээрээ тэнжээһэн
Аба эжы хоёрнай.
Үбэр газар ургаһан
Үндэһэ бүхэтэй алтаргана
Үбэр дээрээ тэнжээһэн
Үбгэн аба эжы хоёрнай.
Эбэр газар ургаһан
Эшэ бүхэтэй алтаргана
Эльгэн дээрээ тэнжээһэн
Эжы аба хоёрнай.
Нямаа эмч

Еэхэр (Ханх нютагай бүжиг)

Алтайяа Хангайяа дабахада
Алаг жороодоо найдая
Д-га: Еэхэр еэхэр еэхэр
Эргэжэ эргэжэ наадая
Хүбшэ хангайгаа дабахада
Хүрэн жороодоо найдая
Д-га
Алас хойшоо дабахада
Алаг жороодоо найдая
Д-га
Хубсэгэл далайдаа аялахада
Хүлэг онгосодоо найдая.
Д-га
Ханх, Л. Цэрэнлхам

Ёохорой дуун

Дэлхэй дээрэ хатараяа
Дэлин дэлин хатараяа
Хангай дээрээ хатараяа
Хабатайгаар хатараяа
Газар дээрэ хатараяа
Ганиртайгаар хатараяа
Үлгэн дээрээ хатараяа
Үлүүтэйгээр хатараяа
Д-га: Һэхэс ялай матюурай
Һольжуурайдаа налюурай
Һэхэс ялай матюурай
Һольжуурайдаа налюурай
Боориин боориин дабаанда
Боро моритон залгуужан
Боро һүниин нааданда
Болзомо үетэн залгуужан
Хадайн хадайн дабаанда
Хара моритон залгуужан
Харанхы һүниин нааданда
Хабатай үетэн залгуужан.
Д-га:



Захааминай буряадуудай шог дуунуудһаа
***
Болииш гэхэдэм болеогүй
Бохир хүлтэй Михиишхэ
Табииш гэхэдэм табяагүй
Тохир хүлтэй Михиишхэ
Дахин дахин дайлаха
Дамчайн Михиишхэ залхуутай
Үшөө үшөө дайлаха
Үбгэн Михиишхэ залхуутай.
***
Долоон тэргын бараан соо
Дойбод торгон шэлүүлээ
Долоон һүниин нааданда
Долсойн Паасаан шэлүүлээ
Олон тэргын бараан соо
Улаан торгон шэлүүлээ
Олон һүниин нааданда
Улаан Паасаан шэлүүлээ.

Ангуушанай дуунуудһаа



Буряад эрын 9 эрдэмэй нэгэн — агнуури гээшэ бэзэ, «адаһани мяханһаа хашараад, ангай мяха һанаһан» ангуушад Алтай Хангайнгаа хүхэ бараан хүбшэ руу номо һумаа агсан үе-үе гарадаг байһан тухай «Абай Гэсэр» үльгэрһөө эхилээд, захын үльгэр домогуудта хэлэгдэнхэй. Отог отогоороо сугларжа аба хайдагта гарадагшье тухайнь түүхэдэ таблагданхай. 

Ангууша ахай

Боори зайгаад ангуушалхадаа,
Булгаша ахай гийгүүлээрэй.
Булта зондоо ябахадаа,
Зугааша ахай гүүлээрэй.
Араар зайгаад ангуушлахадаа
Ангууша ахай гийгүүлээрэй
Амитан зондо ябахадаа
Зугааша ахай гүүлээрэй.
Шэлэ зайгаад ябахадаа,
Шэлүүһэнэй ангуушан гийгүүлээрэй
Шэнэ һониноо хөөрэхэдөө
Зугааша ахай гүүлээрэй.
Цагаан-Үүр сүм, Н. Санжаажав таабай
***
Хүнды буугаа үргэлжэ
Хүдөө тээшээ найгуулая
Хүүхэн дүүхэй дахуулжа
Наадан тээшээ найгуулая
Сахюур буугаа үргэлжэ
Сарам тээшээ найгуулая
Сарюун дүүхэй дахуулжа
Наадан тээшээ найгуулая.
***
Хада дээгүүр ябахадамни
Хандагайн түбэрөөн дуулдана
Ханатай гэртээ ерэхэдэмни
Нааданай түбэрөөн дуулдана
Боори дээгүүр ябахадамни
Бугын түбэрөөн дуулдана
Булантай гэртээ ерэхэдэмни
Нааданай түбэрөөн дуулдана.
***
Боро шугын гүрөөһые
Бамбардажа гаргая
Сээжэн соохи дуугаа
Янжуурдажа гаргая
Сэбэр шугын гүрөөһые
Шэбшүүрдэжэ гаргая
Сээжэн соохи зугаагаа
Янжуурдажа (жингэнэтэл дуулажа) гаргая.
Ш. Бадам



Архиин дуунуудһаа

Намарай сагаар буряад зомнай сагаагаа гаргажа, тогоондоо бүрхээг һуулгажа, арза хорзоёо нэрэжэ, умданай дээжэһээ орон дэлхэйдээ үргэжэ, сасалжа, сэдьхэлээ сэлмээн, дуунуудаа дуулалдан, эб нэгэдэн һуудаг байһаниинь дурсамжатай. Урдандаа улад гуримтай, үбгэд хүгшэдөө хүндэлдэг, аба эжынгээ үгые алгасангүй дууладаг байһан. Гушаад наһа хүрөөгүй залуу хүбүүд ехэшүүлэй илангаяа, эхэ эсэгынгээ дэргэдэ хундага үргэхэһөө байха архи дарһа огто уудаггүй гуримтай һэн. Сагаан эдеэнэй хүсэтэй зүйл арза хорзо гээшэмнай һогтожо, хүлөө алдатараа, ухаагаа төөритэрөө ууха зүйл бэшэ, өөрын дүримтэй. Хэмжүүр соонь хүртэбэл бэедэ туһатай, шуһа гүйлгэхэ, шадал оруулха эм дом, боро аргын нэгэ зүйл. Архиин дуунуудай удха соо «баабай иибиин нэрэ хүндын» ехэ удха шанартай байһые гэршэлнэ.
***
Тойруулжа шабаһан тогоомнай 
Турын түмэр тулгатай гү
Тойрожо һууһан бидэнэр
Таабай төөбииһээ тулгатайбди.
Эрьюулжэ табиһан тогоомнай 
Эрхүүгэй түмэр тулгатай
Иигэжэ һууһан бидэнэр 
Эжы абаһаа тулгатайбди.
Улаан-Баатар хото, Д. Баатар таабай
***
Баабай иибиин хүндые
Урадхал уһанай загаһые
Ургалажа яажа барихамнайб
Урихан бэриин хүндые
Уужа яажа барахамнайб.
Байгал далайн загаһые
Барижа яажа барахамнайб
Баабай иибиин хүндые
Балгажа яажа барахамнайб.
Цагаан-Үүр сүм, Бадмажав
***
Хүрьгэн хүбүүнэй дуун
Амһартайхан домбоёо
Амбаар сооһоон гаргыта
Алта, мүнгэн бэһэлигээ
Абдар сооһоо гаргыта
Шэлтэйхэн хатуугаа
Шулаан сооһоо гаргыта
Шэжэр мүнгэн холёошхоо
Шургуул сооһоо гаргыта.
***
Архи (арши) гээшэмнай мүнгэнэй юм
Уугааш үгыдөө аргагүйл юм
Тамхи (тамши) гээшэмнай мүнгэнэй юм
Татааш үгыдөө аргагүйл юм.
Архийн харгуй хаагуурааб
Алаг эреэн зүрхэндэ
Тамхиин харгуй хаагуурааб
Табан хурганай үзүүртэ.
П. Сааханхувьт
***
Сагаан эреэн һарьдаг
Сагаан даляар ханхална
Сайхан бууралай хойморто
Сархадай үнэр ханхална.
Хүхэ эреэн һарьдагта
Хүхэ даляар ханхална
Хүгшэн бууралай хойморто
Хүрэнгын шууяан ханхална.
Цагаан-Үүр сүм, Б. Пурэвжав таабай
***
Боржин хайлуур домбын дүүрэндэ
Бариһаар даахагүй гунханабди.
Баабайн үрэнэр уулзаһан хойноо
Зугаалаһаар тараял даа.
Эржэн хайлуур домбын дүүрэндэ
Эшэтэй талаһаань даахагүй гунханабди
Эбиин үринэр уулзаһан хойно
Зугаалаһаар тараял даа.
Цагаан-Үүр сүм, Далбаасай Цэрэндорж
***
Адуутай баян тииргэндэ
Адуунаймнай шууяан гаража байна
Абай бууралаймнай хойморто
Домбын шууяан гаража байна.
Үхэртэй баян тииргэндэ
Үхэрэймнай шууяан гаража байна.
Үбгэн бууралаймнай хойморто
Домбын шууяан гаража байна.
Цагаан-Үүр сүм, Д. Лхагвасурэн
***
Дүүрэн дүүрэн хэжэ үгыта
Дүлэтэй харань гэхэгүйб даа
Дүтэхэн намтай һуужа үгыта
Дүүмэр байналта гэхэгүйлби
Халима халима хэжэ үгыта
Хатуу харань гэхэгүйлби.
Цагаан-Үүр сүм, Ц. Дамдин
***
Түхэреэн алаг нюдыемни
Түглын манан төөрюулээ
Түмэн сагаан шүдыемни
Трубхын утаан шарлуулаа
Хоёр алаг нюдыемни
Хадын манан төөрюулээ
Хорин сагаан шүдыемни
Тамхиин утаан шарлуулаа.



Баруун Буряадай сууха хуурай гарал үүсэл

Эртын Монгол туургатанай баруун буряад болохо хотогойд, ойрад гаралтай хүнүүд 300 гаран жэлэй үмэнэ Сайн хаанай самаргаанаар, Бошогто хаанай буһалгаанаар бодожо Ханх, Алтайгаар дабан, Түнхэн, Эхирэд, Булагад руу нютагжан байрлаба. Тиигэжэ байтараа тэдэнэр Санага, Ёнгорбой, Шара Азарга хилэ хайжа харахаар томилогдоод, Ёнгорбой харуулай оршондо байражаа. 

Эндэхи нютагай нэгэ баяа айлай үхин ядуу айлай хүбүүнтэй хайра дуранай холбоотой болобо. Баян айл үхинөө ядуу хүбүүнтэй һуулгаха дурагүй, баян айлай хүбүүндэ үгэхэмнай гэхэдэнь, басаганиинь бэеэ хорообо. Тэрэнэй удаа энэ нютагта ган зуд, үбшэ зоболон дэлгэржэ, үхин булагай эзэн боложо тахигдаад, олондо туһатай аршаан болоо гэхэ.

Харин нүгөө хүбүүн уйдхар гунигта абтажа, дуратай басагаяа шаналан ябаба. Нэгэтэ бургааһанда адуунай хилгааһан аһалдаад, һалхинда гоё абяа гарган хиисэбэ. Хүбүүн энэ ушарһаа һанаа абажа, бортого сабые үхэрэй арһаар бүрижэ, хилгааһа татан, хюрөөдэн, ая хүгжэм зохёон хуурдадаг болоһон домогтой. Сууха хуур ойн иргэдэй хуур юм. Эрдэмтэд сууха хуурые морин хуурай үбгэ эсэгэ бололтой гэжэ тэмдэглэдэг. Сууха хуур 1700-аад онуудай үеэр бии болоһон ха. Буряад зон хун шубуун гарбалтай хадаа сууха хууртаа шубуунай толгой урлажа оройлһон. Баян айлайнь үхин Дагиймаа гэжэ нэрэтэй байһан гэдэг.

Аглаг тэнгэрээс заяатай
Алтан дэлхийгээс гаралтай
Алта мүнгэ сэрэгтэй (уяа) хэлэдэг
Агта морин хүлэгтэй
Даян дархан Дагиймаагаа урин залаяа.
Баруун долоон буриад угтай би
Баавай эвий минь
Басаган гунхаж явахдим
Бахаж намаяа хадамда мордуулах гээ
Дүтын харгуйда
Дүнэн үхэр унаад
Дэмырч тэргэлхэдээ
Дэргэдэх булагийн эхиндэ
Хаан баавай хатан эвиймни
Харь хадамд мордуулах гэхэдэ
Халуун рашаанай эзэн боловой.
Хамаг зондо туса хүргэсэн
Даян дархан Дагиймаагаа урин залаяа
Ара Ёнгорвой нутагтай
Арын долоон толгой гүйдэлтэй 
Алтан мүнгэн һиихэ, бэһэлиг — ээмэг, бүгжэтэй
Арван найман настай
Аршааны эзэн
Даян дархан Дагиймаа
Буха ноён баавай
Будан хатан эвий
Булагад хүний гарвал
Буриад хүний утга
Хун шувуу гарвалтай
Хуһан модон сэргэтэй
Сэн шувуу гарвалтай

Сэрэг монгол нутагтай гэхэ домог түүхэ үлэһэн байна.

Тус үгүүлэлээ «Хөвсгөлийн буриад дууны цоморлог» номой авторнуудай нэгэн Пунцагийн Цагааны хэлэһэн үгэ соонь түгэсхэе:

«Буриад зоны дуу хуур дундаршгүй арвин байж, цагийн цагт уул хангай, ус мөрнөө баясган долгилуулах нь Та бидний хичээл зүтгэлээс ихээхэн хамаарах буй за. Өөрийн гэсэн бүхнээ өнгөлөн тордожо, өөдлөн дэвжэхийн төлөө чадахын хэрээр зүтгэцгээе. Үндэсний соёл үлэмж дэлгэрэх болтугай!»

Хэрэглэгдэбэ: «Хөвсгөлийн буриад дууны цоморлог» ном; 2 гэрэл зураг тус номһоо ба бэшэ зурагуудынь «Буряадай юртэмсэ» номһоо ба сахим сүлжээнһээ абтаба.